ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना । कुरूणां पश्यतां द्रष्टुं स्वसारं स पितुर्ययौ
मग सुंदर, मोठ्या आणि घंटा वाजणाऱ्या रथात बसून, कुरू लोकांच्या समोर, त्याने आपल्या बहिणीला आणि वडिलांना भेटायला गेला.
प्रविश्याथ गृहं तस्याश्चरणावभिवाद्य च। आचख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि
मग तिच्या घरात जाऊन, तिच्या पायांना वंदन करून, त्याने कुरू सभेत काय घडलं ते थोडक्यात सांगितलं.
उक्तं बहुविधं वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम्। ऋषिभिश्चैव च मया न चासौ तद्गृहीतवान्
ऋषी आणि मी दोघांनीही अनेक प्रकारची, कारणासहित योग्य अशी वचने सांगितली, पण त्याने ती मान्य केली नाहीत.
कालपक्वमिदं सर्वं सुयोधनवशानुगम्। ` सर्वक्षत्रं क्षणेनैव दह्यते पार्थवह्निना ।' आपृच्छे भवतीं शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्प्रति
सगळं काही काळानुसार तयार झालं आहे आणि सुयोधनाच्या इच्छेवर चाललं आहे; एका क्षणात सगळं क्षत्रिय वंश पांडवांच्या ज्वाळेत जळून जाईल. मी तुझा निरोप घेतो, लवकरच पांडवांकडे जातो.
किं वाच्याः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मया । तद्ब्रूहि त्वं महाप्रज्ञे शुश्रूषे वचनं तव
पांडवांना तुमच्यावतीने मी काय सांगावे? म्हणून, हे बुद्धिमती, तुम्हीच मला तुमचे शब्द सांगा; मी ऐकायला तयार आहे.
ब्रूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः
केशवा, तू धर्मात्मा युधिष्ठिर राजाला असे सांग, 'तुझा धर्म कमी होत चालला आहे; मुला, व्यर्थ कृती करू नकोस.'
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः । अनुवाकहता बुद्धिर्धर्ममेवैकमीक्षते
राजा, जसा मंद आणि अज्ञानी ब्राह्मण चुकीने मंत्र म्हणतो आणि त्याची समज गडबडते, तशीच तुझी बुद्धी फक्त एकाच बाजूने धर्म पाहते.
अङ्गावेक्षस्व धर्मं त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवा । बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टा बाहुवीर्योपजीविनः
राजा, धर्म कसा निर्माण झाला, हे तू लक्षात घे. स्वयंभूने क्षत्रियांना हातांतून निर्माण केले आणि त्यांनी आपल्या बळावर जगावे, असे ठरवले.
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने। श्रृणु चात्रोपमामेकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मया
प्रजांचे रक्षण करताना नेहमी कठोर कृत्ये करावी लागतात. आता मी वडीलधाऱ्यांकडून ऐकलेली एक गोष्ट तुला सांगते, ती नीट ऐक.
मुचुकुन्दस्य राजर्षेरददत्पृथिवीमिमाम्। पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तद्गृहीतवान्
पूर्वी, मुचुकुंद राजर्षीला प्रसन्न झालेल्या वैश्रवणाने ही पृथ्वी द्यायला सांगितली, पण त्याने ती घेतली नाही.
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्रीयामिति कामये। ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत
तो म्हणाला, 'माझ्या स्वतःच्या बळावर मिळवलेले राज्यच मला हवे आहे, दुसरे नाही.' तेव्हा वैश्रवण प्रसन्न आणि आश्चर्यचकित झाला.
मुचुकुन्दस्ततो राजा सोऽन्वशासद्वसुन्धराम् । बाहुवीर्यार्जितां सम्यक् क्षत्रधर्ममनुव्रतः
नंतर मुचुकुंद राजाने आपल्या बळावर मिळवलेली पृथ्वी योग्य रीतीने राज्यधर्म पाळत राज्य केली.
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा विन्देन भारत
भरता, राजा प्रजांचे रक्षण करतो तेव्हा प्रजा जो धर्म आचरण करते, त्यातील चतुर्थांश राजा मिळवतो.
राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते। स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति
राजा धर्माने वागत असेल तर तो देवपदाला पोहोचतो; पण अधर्माने वागला तर नरकात जातो.
दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति। प्रयुक्तास्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति
राजाने योग्य रीतीने दंडनीती पाळली, तर ती आपल्या धर्माने चारही वर्णांचे रक्षण करते आणि त्यांना अधर्मापासून थांबवते.
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते। तदा कृतयुं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते
राजा पूर्णपणे आणि योग्य रीतीने दंडनीती पाळतो तेव्हा श्रेष्ठ असा कृतयुग काळ सुरू होतो.
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् । इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम्
राज्याचा कारण काळ आहे की काळाचा कारण राजा आहे, असा तुझ्या मनात शंका ठेवू नकोस; राजा म्हणजेच काळाचा कारण आहे.
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च। युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्
राजा कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि चौथ्या युगाचा निर्माता आहे; राजा म्हणजेच युगाचे कारण आहे.
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्रुते । त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्रुते
राजा कृतयुग प्रस्थापित करतो तेव्हा तो अद्भुत अशा स्वर्गाला पोहोचतो; त्रेतायुग प्रस्थापित केल्यास तो स्वर्ग मिळवतो, पण तो सर्वोच्च नसतो.
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्रुते । कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्रुते
द्वापरयुग वाढविल्यास त्याला त्याच्या पात्रतेनुसार स्वर्ग मिळतो; पण कलियुग वाढविल्यास राजा अतिशय मोठ्या पापात पडतो.
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः । राजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च
मग तो दुष्कर्मी अनेक काळ नरकात राहतो; कारण राजाच्या चुकीमुळे जग त्रस्त होते आणि त्यालाही जग त्रास देते.
राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान्। नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि
पित्यांनी आणि आजोबांनी जसे राजधर्म पाळले, तसे तूही विचार कर. कारण ज्या वर्तनात तू राहू इच्छितोस, ते राजर्षींचे वर्तन नाही.
न हि वैक्लब्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितः । प्रजापालनसंभूतं फलं किंचन लब्धवान्
जो माणूस दुर्बलतेने ग्रासला गेला आहे आणि केवळ दयाळूपणावर उभा आहे, त्याला प्रजांचे रक्षण करून मिळणारे कोणतेही फळ मिळत नाही.
न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहः । प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया
पांडू, मी किंवा पितामह — आम्ही तिघांनीही कधीच अशी इच्छा व्यक्त केलेली नाही, जशी बुद्धीने तू आता वागत आहेस.
यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रज्ञा सन्तानमेव च । माहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया
यज्ञ, दान, तपस्या, शौर्य, बुद्धी, संतती, मोठेपण, बळ आणि तेज — या सगळ्यांची मी नेहमीच इच्छा केली आहे.
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं दद्युर्मानुषदेवताः । दीर्घमायुर्धनं पुत्रान्सम्यगाराधिताः शुभाः
मानवी आणि दैवी शक्ती, योग्य रीतीने पूजल्यावर, नेहमीच स्वाहा, स्वधा, दीर्घायुष्य, संपत्ती आणि चांगले पुत्र द्यावेत.
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च। दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम्
पितर आणि देवता नेहमीच पुत्रांची आशा करतात; दान, अध्ययन, यज्ञ आणि प्रजांचे रक्षण हेही तेच अपेक्षित असते.
एतद्धर्ममधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः । ते तु वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः
हे धर्म आहे की अधर्म, हे तुला जन्मताच लाभले आहे; पण जे विद्वान आणि चांगल्या कुळात जन्मले, ते उपजीविकेअभावी त्रासले जातात, बाळा.
यत्र दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः । प्राप्य तुष्टाः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः
जिथे भुकेले लोक एखाद्या दानशूर आणि शूर पुरुषाला भेटून तृप्त होतात आणि तिथेच राहतात, त्याहून मोठा धर्म कोणता?
दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयाऽपरम्। सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः
दानाने एक, बळाने दुसरा, आणि सत्यवचनाने तिसरा — असे सर्व बाजूंनी मिळालेले राज्य धर्मात्म्याने स्वीकारावे.