प्राग्ज्योतिषगतं शौरिं नरकः सह दानवैः । ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात्
प्राग्ज्योतिष नगरीत नरकासुराने दानवांसह शौरिला पकडायचा प्रयत्न केला, पण तो त्याला पकडू शकला नाही; आणि तरीही तू त्याला जबरदस्तीने जिंकायचं ठरवलं आहेस.
अनेकयुगवर्षायुर्निहत्य नरकं मृधे । नीत्वा कन्यासहस्राणि उपयेमे यथाविधि
अनेक युगं जगलेल्या नरकासुराला युद्धात ठार मारून, त्याने हजारो कन्यांना योग्य पद्धतीने विवाह केला.
निर्मोचने षट्सहस्राः पाशैर्बद्ध्वा महासुराः । ग्रहीतुं नाशकंश्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्
निर्मोचनात सहा हजार बलाढ्य असुरांनी त्याला दोऱ्यांनी बांधून पकडायचा प्रयत्न केला, पण ते त्याला पकडू शकले नाहीत; आणि तरीही तू त्याला जबरदस्तीने जिंकायचं ठरवलं आहेस.
अनेन हि हता बाल्ये पूतना शिशुना तदा। गोवर्धनो धारितश्च गवार्थे भरतर्षभ
लहानपणी त्याने पूतना राक्षसीला मारलं, आणि नंतर गायींच्या रक्षणासाठी गोवर्धन पर्वत उचलला, हे भारतश्रेष्ठा.
अरिष्टो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलः। अश्वराजश्च निहतः कंसश्चारिष्टमाचरन्
अरिष्ट, धेनुक, बलाढ्य चाणूर, घोड्याचा राक्षस आणि कंस—या सर्वांना त्याने शौर्याने ठार मारलं.
जरासन्धश्च वक्रश्च शिशुपालश्च वीर्यवान् । बाणाश्च निहतः सङ्ख्ये राजानश्च निषूदिताः
जरासंध, वक्र, पराक्रमी शिशुपाल, बाण—हे सर्व युद्धात मारले गेले, आणि अनेक राजेही नष्ट झाले.
वरुणो निर्जितो राजा पावकश्चामितौजसा । पारिजातं च हरता जितः साक्षाच्छचीपतिः
वरुण राजाला त्याने हरवलं; अपार तेजाचा पावकही त्याच्याकडून पराभूत झाला; आणि पारिजात वृक्ष आणताना इंद्रालाही त्याने हरवलं.
एकार्णवे च स्वपता निहतौ मधुकैटभौ । जन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः
एका महासागरावर झोपेत असताना त्याने मधु आणि कैटभ या दोघांना मारलं; आणि दुसऱ्या जन्मात हयग्रीवालाही ठार केलं.
अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे । यद्यदिच्छेदयं शौरिस्तत्तत्कुर्यादयत्नतः
तोच सर्वकर्म करणारा आहे, पण तो स्वतः कृती नाही, किंवा माणसाच्या प्रयत्नाचा मूळ कारणही नाही. या शौरिला जे काही हवं असतं, ते तो सहज साध्य करतो.
तं न बुध्यसि गोविन्द घोरविक्रममच्युतम्। आशीविषमिव क्रूद्धं तेजोराशिमनिन्दितम्
तू गोविंदाला ओळखत नाहीस—तो भयंकर पराक्रमी, अजिंक्य, दोषरहित आणि तेजाचा महासागर आहे, रागावलेल्या सर्पासारखा भयंकर आहे.
प्रधर्षयन्महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्। पतङ्गोऽग्निमिवासाद्य सामात्यो नभविष्यसि
तू जर त्या बलवान, निष्कलंक कर्म करणाऱ्या कृष्णावर हल्ला केलास, तर जसा पतंग ज्वाळेत पडून नष्ट होतो, तसाच तू आणि तुझे सल्लागार सुद्धा नष्ट व्हशील.
विदुरेणैवमुक्तस्तु केशवः शत्रुपूगहा । दुर्योधनं धार्तराष्ट्रमभ्यभाषत वीर्यवान्
विदुराने असे सांगितल्यावर, शत्रूंचा संहार करणारा, पराक्रमी केशवाने धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाला संबोधून बोलायला सुरुवात केली.
एकोऽहमिति यन्मोहान्मन्यसे मां सुयोधन। परिभूय सुदुर्बुद्धे ग्रहीतुं मां चिकीर्षसि
सुव्योधन, तुझ्या भ्रमामुळे तू मला एकटा समजतोस आणि आपल्या वाईट बुद्धीने मला दुर्लक्षित करून पकडायचा विचार करतोस.
इहैव पाण्डवाः सर्वे तथैवान्धकवृष्णयः । इहादित्याश्च रुद्राश्च वसवश्च महर्षिभिः
इथे सर्व पांडव आहेत, तसेच अंधक आणि वृष्णी कुळातील लोकही आहेत; याच ठिकाणी आदित्य, रुद्र, वसु आणि महर्षीही उपस्थित आहेत.
एवमुक्त्वा जाहासोच्चैः केशवः परवीरहा । तस्य संस्मयतः शौरेर्विद्युद्रूपा महात्मनः । `युगपच्च विनिष्पेतुः साक्षात्सर्वास्तु देवताः
असे म्हणून, शत्रूंचा संहार करणारा केशव मोठ्याने हसला; त्याच्या स्मितासह, त्या तेजस्वी शौर्यवानाच्या देहातून वीजेसारख्या सर्व देवता तिथे प्रत्यक्ष प्रकट झाल्या.
अङ्गुष्ठमात्रास्त्रिदशा बभूवुः पावकार्चिषः । तस्य ब्रह्मा ललाटस्थो रुद्रो वक्षसि चाभवत्
त्या सर्व देवता अंगठ्याएवढ्या आकाराच्या आणि अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या तेजस्वी दिसत होत्या; ब्रह्मा त्याच्या कपाळावर, तर रुद्र छातीवर प्रकट झाला.
लोकपाला भुजेष्वासन्नग्निरास्यादजायत। आदित्याश्चैव साध्याश्च वसवोऽथाश्विनावपि
लोकपाल त्याच्या हातांवर होते, अग्नी त्याच्या तोंडातून प्रकट झाला; आदित्य, साध्य, वसु आणि अश्विनी कुमारही तिथे दिसले.
मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथैव च। बभूवुश्चैव यक्षाश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः
इंद्रासह मरुतगण, तसेच सर्व विश्वदेव, यक्ष, गंधर्व, नाग आणि राक्षसही तिथे प्रकट झाले.
प्रादुरास्तां तथा दोर्भ्यां सङ्कर्षणधनञ्जयौ। दक्षिणेऽथार्जुनो धन्वी हली रामश्च सव्यतः
त्याच्या दोन्ही हातांतून संकर्षण आणि धनंजय प्रकट झाले; उजव्या बाजूला धनुष्यधारी अर्जुन आणि डाव्या बाजूला हलधारी राम उभा होता.
भीमो युधिष्ठिरश्चैव माद्रीपुत्रौ च पृष्ठतः। अन्धका वृष्णयश्चैव प्रद्युम्नपरमुखास्ततः
भीम आणि युधिष्ठिर, तसेच माद्रीचे दोन पुत्र मागे उभे होते; अंधक आणि वृष्णी कुळातील लोक, प्रद्युम्न पुढे, तिथे उपस्थित होते.
अग्रे बभूवुः कृष्णस्य समुद्यतमहायुधाः । शङ्खचक्रगदाशक्तिशार्ङ्गलाङ्गलनन्दकाः
कृष्णाच्या समोर त्याची महान शस्त्रे उभी होती — शंख, चक्र, गदा, शक्ती, शार्ङ्ग धनुष्य, हल आणि नंदक तलवार.
अदृश्यन्तोद्यतान्येव सर्वप्रहरणानि च। नानाबाहुषु कृष्णस्य दीप्यमानानि सर्वशः
कृष्णाच्या अनेक हातांत सर्व प्रकारची शस्त्रे उजळत, उंचावलेली आणि सर्वत्र चमकत दिसत होती.
नेत्राभ्यां नासिकाभ्यां च श्रोत्राभ्यां च समन्ततः । प्रादुरासन्महारौद्राः सधूमाः पावकार्चिषः
त्याच्या डोळ्यांतून, नाकातून आणि कानांतून सर्व बाजूंनी धुरकट, भयंकर ज्वाळा प्रकट होत होत्या.
रोमकूपेषु च तथा सूर्यस्येव मरीचयः । `सहस्रचरणः श्रीमाञ्शतबाहुः सहस्रदृक्
त्याच्या रोमकूपांतून सूर्याच्या किरणांसारखे तेज प्रकट होत होते; तो हजार पाय, शंभर हात आणि हजार डोळ्यांनी युक्त असा तेजस्वी दिसत होता.
तस्य वै नागलोकश्च गुल्फाधो ददृशे तदा। चन्द्रसूर्यौ तथा नेत्रे ग्रहः वै सर्वतः स्थिताः
त्याच्या घोट्याखाली नागलोक दिसत होता; चंद्र आणि सूर्य त्याचे डोळे होते, आणि सर्व ग्रह त्याच्या देहात ठिकठिकाणी स्थिरावले होते.
ऊर्ध्वलोकाश्च सर्वेऽपि कुक्षौ तस्य व्यवस्थिताः । सरितः सागराश्चैव स्वेदस्तस्य महात्मनः
सर्व वरील लोक त्याच्या पोटात स्थिरावले होते; नद्या आणि समुद्र त्याच्या घामातून निर्माण झाले होते.
अस्थीनि पर्वताः सर्वे वृक्षा रोमाणि तस्य हि। निमेषणं रात्र्यहनी जिह्वायां शारदा तथा
सर्व पर्वत त्याच्या हाडांसारखे, झाडे त्याच्या केसांसारखी होती; दिवस-रात्र त्याच्या पापण्यांच्या हालचाली, आणि ऋतू त्याच्या जिभेवर होते.
तं दृष्ट्वा घोरमात्मानं केशवस्य महात्मनः । न्यमीलयन्त नेत्राणि राजानस्त्रस्तचेतसः
त्या केशवाच्या भयंकर रूपाकडे पाहून, राजे घाबरून गेले आणि त्यांचा जीव दडपला जाऊन त्यांनी डोळे मिटून घेतले.
ऋत द्रोणं च भीष्मं च विदुरं च महामतिम् । संजयं धृतराष्ट्रं च ऋषींश्चैव तपोधनान्
ऋत, द्रोण, भीष्म, विदुर हा बुद्धिमान, संजय, धृतराष्ट्र आणि तपश्चर्येने युक्त असे ऋषी — यांना तो कृपाळू भगवंताने दिले.
प्रादात्तेषां स भगवान्दिव्यं चक्षुर्जनार्दनः
त्यांना भगवंत जनार्दनाने दिव्य दृष्टी दिली.