अथ दुरोयधनं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत । कर्णदुःशासनाभ्यां च राजभिश्चापि संवृतम्
नंतर राजा धृतराष्ट्राने, कर्ण, दुःशासन आणि इतर राजांनी वेढलेल्या दुर्योधनाला संबोधले.
नृशंस पापभूयिष्ठ क्षुद्रकर्मसहायवान्। पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्षसि
क्रूर, फार पापी, नीच कृत्य करणाऱ्यांच्या साथीने, तू पापी मित्रांसोबत मिळून वाईट कृत्य करायचे ठरवले आहेस.
अशक्यमयशस्यं च सद्भिश्चापि विगर्हितम् । यथा त्वादृशको मूढो व्यवस्येत्कुलपांसनः
असं शक्यच नाही, त्यात नावाला काळिमा येतो आणि सज्जन लोकांनी ते निंदनीय मानलं आहे. पण तरीसुद्धा, तुझ्यासारखा मूर्ख आणि घराण्याला कलंक लावणारा माणूस असं करायचं ठरवलं आहेस.
त्वमिमं पुण्डरीकाक्षमप्रधृष्यं दुरासदम् । पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि
तू या कमळासारख्या डोळ्यांच्या, ज्या कुणी जिंकू शकत नाही आणि जवळही जाता येत नाही, त्याला वाईट माणसांना सोबत घेऊन हरवायचं ठरवलं आहेस.
यो न शक्यो बलात्कर्तुं देवैरपि सवासवैः । तं त्वं प्रार्थयसे मन्द बालश्चन्द्रमसं यथा
ज्याला इंद्रासह देवसुद्धा जबरदस्तीने जिंकू शकत नाहीत, त्याला तू, एक मूर्ख मुलासारखा, जिंकायचं स्वप्न पाहतोस; जणू एखाद्या लहान मुलाने चंद्राला मिळवायचं ठरवलं.
देवैर्मनुष्यैर्गन्धर्वैरसुरैरुरगैश्च यः। न सोढुं समरे शक्यस्तं न बुध्यसि केशवम्
ज्याला देव, माणसं, गंधर्व, असुर आणि सर्प हे सुद्धा युद्धात तोंड देऊ शकत नाहीत, त्या केशवाला तू ओळखत नाहीस.
दुर्ग्राह्यः पाणिना वायुर्दुस्पर्शः पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्ग्राह्यः केशवो बलात्
जसं वारा हाताने पकडता येत नाही, चंद्र हाताने स्पर्श करता येत नाही आणि पृथ्वी डोक्यावर उचलता येत नाही, तसंच केशवाला जबरदस्तीने पकडता येत नाही.
इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण क्षत्ताऽपि विदुरोऽब्रवीत्। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रममर्षणम्
धृतराष्ट्राने असं म्हटल्यानंतर, विदूर या धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाकडे पाहून, त्याच्या रागाकडे लक्ष देऊन, बोलू लागला.
दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम सांप्रतम्। सौभद्वारे वानरेन्द्रो द्विविदो नाम नामतः। शिलावर्षेण महता छादयामास केशवम्
दुर्योधन, आता माझं बोलणं नीट ऐक. सौभा नगरीच्या प्रवेशद्वारी वानरांचा राजा द्विविद याने मोठ्या दगडांचा पाऊस पाडून केशवाला झाकलं होतं.
ग्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयत्नेन माधवम् । ग्रहीतुं नाशकच्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्
द्विविदाने सर्व ताकद लावून माधवाला पकडायचा प्रयत्न केला, पण तो त्याला पकडू शकला नाही; आणि तरीही तू त्याला जबरदस्तीने जिंकायचं ठरवलं आहेस.
प्राग्ज्योतिषगतं शौरिं नरकः सह दानवैः । ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात्
प्राग्ज्योतिष नगरीत नरकासुराने दानवांसह शौरिला पकडायचा प्रयत्न केला, पण तो त्याला पकडू शकला नाही; आणि तरीही तू त्याला जबरदस्तीने जिंकायचं ठरवलं आहेस.
अनेकयुगवर्षायुर्निहत्य नरकं मृधे । नीत्वा कन्यासहस्राणि उपयेमे यथाविधि
अनेक युगं जगलेल्या नरकासुराला युद्धात ठार मारून, त्याने हजारो कन्यांना योग्य पद्धतीने विवाह केला.
निर्मोचने षट्सहस्राः पाशैर्बद्ध्वा महासुराः । ग्रहीतुं नाशकंश्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्
निर्मोचनात सहा हजार बलाढ्य असुरांनी त्याला दोऱ्यांनी बांधून पकडायचा प्रयत्न केला, पण ते त्याला पकडू शकले नाहीत; आणि तरीही तू त्याला जबरदस्तीने जिंकायचं ठरवलं आहेस.
अनेन हि हता बाल्ये पूतना शिशुना तदा। गोवर्धनो धारितश्च गवार्थे भरतर्षभ
लहानपणी त्याने पूतना राक्षसीला मारलं, आणि नंतर गायींच्या रक्षणासाठी गोवर्धन पर्वत उचलला, हे भारतश्रेष्ठा.
अरिष्टो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलः। अश्वराजश्च निहतः कंसश्चारिष्टमाचरन्
अरिष्ट, धेनुक, बलाढ्य चाणूर, घोड्याचा राक्षस आणि कंस—या सर्वांना त्याने शौर्याने ठार मारलं.
जरासन्धश्च वक्रश्च शिशुपालश्च वीर्यवान् । बाणाश्च निहतः सङ्ख्ये राजानश्च निषूदिताः
जरासंध, वक्र, पराक्रमी शिशुपाल, बाण—हे सर्व युद्धात मारले गेले, आणि अनेक राजेही नष्ट झाले.
वरुणो निर्जितो राजा पावकश्चामितौजसा । पारिजातं च हरता जितः साक्षाच्छचीपतिः
वरुण राजाला त्याने हरवलं; अपार तेजाचा पावकही त्याच्याकडून पराभूत झाला; आणि पारिजात वृक्ष आणताना इंद्रालाही त्याने हरवलं.
एकार्णवे च स्वपता निहतौ मधुकैटभौ । जन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः
एका महासागरावर झोपेत असताना त्याने मधु आणि कैटभ या दोघांना मारलं; आणि दुसऱ्या जन्मात हयग्रीवालाही ठार केलं.
अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे । यद्यदिच्छेदयं शौरिस्तत्तत्कुर्यादयत्नतः
तोच सर्वकर्म करणारा आहे, पण तो स्वतः कृती नाही, किंवा माणसाच्या प्रयत्नाचा मूळ कारणही नाही. या शौरिला जे काही हवं असतं, ते तो सहज साध्य करतो.
तं न बुध्यसि गोविन्द घोरविक्रममच्युतम्। आशीविषमिव क्रूद्धं तेजोराशिमनिन्दितम्
तू गोविंदाला ओळखत नाहीस—तो भयंकर पराक्रमी, अजिंक्य, दोषरहित आणि तेजाचा महासागर आहे, रागावलेल्या सर्पासारखा भयंकर आहे.
प्रधर्षयन्महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्। पतङ्गोऽग्निमिवासाद्य सामात्यो नभविष्यसि
तू जर त्या बलवान, निष्कलंक कर्म करणाऱ्या कृष्णावर हल्ला केलास, तर जसा पतंग ज्वाळेत पडून नष्ट होतो, तसाच तू आणि तुझे सल्लागार सुद्धा नष्ट व्हशील.
विदुरेणैवमुक्तस्तु केशवः शत्रुपूगहा । दुर्योधनं धार्तराष्ट्रमभ्यभाषत वीर्यवान्
विदुराने असे सांगितल्यावर, शत्रूंचा संहार करणारा, पराक्रमी केशवाने धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाला संबोधून बोलायला सुरुवात केली.
एकोऽहमिति यन्मोहान्मन्यसे मां सुयोधन। परिभूय सुदुर्बुद्धे ग्रहीतुं मां चिकीर्षसि
सुव्योधन, तुझ्या भ्रमामुळे तू मला एकटा समजतोस आणि आपल्या वाईट बुद्धीने मला दुर्लक्षित करून पकडायचा विचार करतोस.
इहैव पाण्डवाः सर्वे तथैवान्धकवृष्णयः । इहादित्याश्च रुद्राश्च वसवश्च महर्षिभिः
इथे सर्व पांडव आहेत, तसेच अंधक आणि वृष्णी कुळातील लोकही आहेत; याच ठिकाणी आदित्य, रुद्र, वसु आणि महर्षीही उपस्थित आहेत.
एवमुक्त्वा जाहासोच्चैः केशवः परवीरहा । तस्य संस्मयतः शौरेर्विद्युद्रूपा महात्मनः । `युगपच्च विनिष्पेतुः साक्षात्सर्वास्तु देवताः
असे म्हणून, शत्रूंचा संहार करणारा केशव मोठ्याने हसला; त्याच्या स्मितासह, त्या तेजस्वी शौर्यवानाच्या देहातून वीजेसारख्या सर्व देवता तिथे प्रत्यक्ष प्रकट झाल्या.
अङ्गुष्ठमात्रास्त्रिदशा बभूवुः पावकार्चिषः । तस्य ब्रह्मा ललाटस्थो रुद्रो वक्षसि चाभवत्
त्या सर्व देवता अंगठ्याएवढ्या आकाराच्या आणि अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या तेजस्वी दिसत होत्या; ब्रह्मा त्याच्या कपाळावर, तर रुद्र छातीवर प्रकट झाला.
लोकपाला भुजेष्वासन्नग्निरास्यादजायत। आदित्याश्चैव साध्याश्च वसवोऽथाश्विनावपि
लोकपाल त्याच्या हातांवर होते, अग्नी त्याच्या तोंडातून प्रकट झाला; आदित्य, साध्य, वसु आणि अश्विनी कुमारही तिथे दिसले.
मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथैव च। बभूवुश्चैव यक्षाश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः
इंद्रासह मरुतगण, तसेच सर्व विश्वदेव, यक्ष, गंधर्व, नाग आणि राक्षसही तिथे प्रकट झाले.
प्रादुरास्तां तथा दोर्भ्यां सङ्कर्षणधनञ्जयौ। दक्षिणेऽथार्जुनो धन्वी हली रामश्च सव्यतः
त्याच्या दोन्ही हातांतून संकर्षण आणि धनंजय प्रकट झाले; उजव्या बाजूला धनुष्यधारी अर्जुन आणि डाव्या बाजूला हलधारी राम उभा होता.
भीमो युधिष्ठिरश्चैव माद्रीपुत्रौ च पृष्ठतः। अन्धका वृष्णयश्चैव प्रद्युम्नपरमुखास्ततः
भीम आणि युधिष्ठिर, तसेच माद्रीचे दोन पुत्र मागे उभे होते; अंधक आणि वृष्णी कुळातील लोक, प्रद्युम्न पुढे, तिथे उपस्थित होते.