एतान्हि सर्वान्संरब्धान्नियन्तुमहमुत्सहे । न त्वहं निन्दितं कर्म कुर्यां पापं कथंचन
हे सर्व रागावलेले लोक मी थांबवू शकतो; पण मी कधीही निंदनीय किंवा पापाचे कृत्य करणार नाही.
पाण्डवार्थे हि लुभ्यन्तः स्वार्थान्हास्यन्ति ते सुताः । एते चेदेवमिच्छन्ति कृतकार्यो युधिष्ठिरः
पांडवांच्या बाजूने राहून, तुझे पुत्र आपला स्वार्थ सोडतील; आणि हे लोक तसेच ठरवले, तर युधिष्ठिराचे काम साध्य होईल.
अद्यैव ह्यहमेनांश्च ये चैनाननु भारत । निगृह्य राजन्पार्थेभ्यो दद्यां किं दुष्कृतं भवेत्
भरता, आजच मी या लोकांना आणि त्यांच्यासोबत असणाऱ्यांनाही पकडून पांडवांकडे देऊ शकतो—त्यात काहीही चुकीचे नाही.
एष मे निश्चयो राजन्यद्येषोऽस्य विनिश्चयः । नर्दन्तु सहिताः शङ्खाः पणवानकनिस्वनैः
राजा, हा माझा निश्चय आहे; आणि तुलाही हेच मान्य असेल, तर शंख आणि नगाऱ्यांचा आवाज एकत्र घुमू दे.
अनायासेन पार्थानां पर्वतां च शिवं महत्। निगृह्य राजन्पार्थेभ्यो दद्यां चेत्सुकृतं भवेत्
जर मी सहजपणे, कोणतीही अडचण न येता, पांडवांसाठी तो मोठा आणि शुभ पर्वत जिंकून त्यांना देऊ शकलो, तर ते पुण्याचेच काम ठरेल.
इदं तु न प्रवर्तेयं निन्दितं कर्म भारत । सन्निधौ ते महाराज क्रोधजं पापबुद्धिजम्
पण हे मी कधीच करणार नाही, भरता—राजा, तुझ्या उपस्थितीत, रागातून आणि वाईट बुद्धीने केलेले निंदनीय कृत्य.
एष दुर्योधनो राजन्यथेच्छति तथाऽस्तु तत्। अहं तु सर्वांस्तनयाननुजानामि ते नृप
राजा, हा दुर्योधन जसे ठरवेल तसे होऊ दे; पण मी तुझे सर्व पुत्र जे करतात त्यास परवानगी देतो.
एतच्छ्रुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत । क्षिप्रमानय तं पापं राज्यलुब्धं सुयोधनम्
हे ऐकून, धृतराष्ट्राने विदुराला सांगितले—'तो पापी, राज्याच्या लोभाने पछाडलेला सुयोधन लवकर इथे घेऊन ये.'
सहमित्रं सहामात्यं ससोदर्यं सहानुगम्। शक्नुयां यदि पन्थानमवतारयितुं पुनः
जर मी त्याला पुन्हा एकदा, त्याचे मित्र, मंत्री, भाऊ आणि अनुयायांसह, त्याच्या मार्गावरून परत वळवू शकलो असतो—
ततो दुर्योधनं क्षत्ता पुनः प्रावेशयत्मभाम् । अकामं भ्रातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम्
मग विदुराने दुर्योधनाला, त्याच्या इच्छेविरुद्ध, भावंडे आणि राजांनी वेढलेला, पुन्हा आत आणले.
अथ दुरोयधनं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत । कर्णदुःशासनाभ्यां च राजभिश्चापि संवृतम्
नंतर राजा धृतराष्ट्राने, कर्ण, दुःशासन आणि इतर राजांनी वेढलेल्या दुर्योधनाला संबोधले.
नृशंस पापभूयिष्ठ क्षुद्रकर्मसहायवान्। पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्षसि
क्रूर, फार पापी, नीच कृत्य करणाऱ्यांच्या साथीने, तू पापी मित्रांसोबत मिळून वाईट कृत्य करायचे ठरवले आहेस.
अशक्यमयशस्यं च सद्भिश्चापि विगर्हितम् । यथा त्वादृशको मूढो व्यवस्येत्कुलपांसनः
असं शक्यच नाही, त्यात नावाला काळिमा येतो आणि सज्जन लोकांनी ते निंदनीय मानलं आहे. पण तरीसुद्धा, तुझ्यासारखा मूर्ख आणि घराण्याला कलंक लावणारा माणूस असं करायचं ठरवलं आहेस.
त्वमिमं पुण्डरीकाक्षमप्रधृष्यं दुरासदम् । पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि
तू या कमळासारख्या डोळ्यांच्या, ज्या कुणी जिंकू शकत नाही आणि जवळही जाता येत नाही, त्याला वाईट माणसांना सोबत घेऊन हरवायचं ठरवलं आहेस.
यो न शक्यो बलात्कर्तुं देवैरपि सवासवैः । तं त्वं प्रार्थयसे मन्द बालश्चन्द्रमसं यथा
ज्याला इंद्रासह देवसुद्धा जबरदस्तीने जिंकू शकत नाहीत, त्याला तू, एक मूर्ख मुलासारखा, जिंकायचं स्वप्न पाहतोस; जणू एखाद्या लहान मुलाने चंद्राला मिळवायचं ठरवलं.
देवैर्मनुष्यैर्गन्धर्वैरसुरैरुरगैश्च यः। न सोढुं समरे शक्यस्तं न बुध्यसि केशवम्
ज्याला देव, माणसं, गंधर्व, असुर आणि सर्प हे सुद्धा युद्धात तोंड देऊ शकत नाहीत, त्या केशवाला तू ओळखत नाहीस.
दुर्ग्राह्यः पाणिना वायुर्दुस्पर्शः पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्ग्राह्यः केशवो बलात्
जसं वारा हाताने पकडता येत नाही, चंद्र हाताने स्पर्श करता येत नाही आणि पृथ्वी डोक्यावर उचलता येत नाही, तसंच केशवाला जबरदस्तीने पकडता येत नाही.
इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण क्षत्ताऽपि विदुरोऽब्रवीत्। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रममर्षणम्
धृतराष्ट्राने असं म्हटल्यानंतर, विदूर या धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाकडे पाहून, त्याच्या रागाकडे लक्ष देऊन, बोलू लागला.
दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम सांप्रतम्। सौभद्वारे वानरेन्द्रो द्विविदो नाम नामतः। शिलावर्षेण महता छादयामास केशवम्
दुर्योधन, आता माझं बोलणं नीट ऐक. सौभा नगरीच्या प्रवेशद्वारी वानरांचा राजा द्विविद याने मोठ्या दगडांचा पाऊस पाडून केशवाला झाकलं होतं.
ग्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयत्नेन माधवम् । ग्रहीतुं नाशकच्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्
द्विविदाने सर्व ताकद लावून माधवाला पकडायचा प्रयत्न केला, पण तो त्याला पकडू शकला नाही; आणि तरीही तू त्याला जबरदस्तीने जिंकायचं ठरवलं आहेस.
प्राग्ज्योतिषगतं शौरिं नरकः सह दानवैः । ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात्
प्राग्ज्योतिष नगरीत नरकासुराने दानवांसह शौरिला पकडायचा प्रयत्न केला, पण तो त्याला पकडू शकला नाही; आणि तरीही तू त्याला जबरदस्तीने जिंकायचं ठरवलं आहेस.
अनेकयुगवर्षायुर्निहत्य नरकं मृधे । नीत्वा कन्यासहस्राणि उपयेमे यथाविधि
अनेक युगं जगलेल्या नरकासुराला युद्धात ठार मारून, त्याने हजारो कन्यांना योग्य पद्धतीने विवाह केला.
निर्मोचने षट्सहस्राः पाशैर्बद्ध्वा महासुराः । ग्रहीतुं नाशकंश्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्
निर्मोचनात सहा हजार बलाढ्य असुरांनी त्याला दोऱ्यांनी बांधून पकडायचा प्रयत्न केला, पण ते त्याला पकडू शकले नाहीत; आणि तरीही तू त्याला जबरदस्तीने जिंकायचं ठरवलं आहेस.
अनेन हि हता बाल्ये पूतना शिशुना तदा। गोवर्धनो धारितश्च गवार्थे भरतर्षभ
लहानपणी त्याने पूतना राक्षसीला मारलं, आणि नंतर गायींच्या रक्षणासाठी गोवर्धन पर्वत उचलला, हे भारतश्रेष्ठा.
अरिष्टो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलः। अश्वराजश्च निहतः कंसश्चारिष्टमाचरन्
अरिष्ट, धेनुक, बलाढ्य चाणूर, घोड्याचा राक्षस आणि कंस—या सर्वांना त्याने शौर्याने ठार मारलं.
जरासन्धश्च वक्रश्च शिशुपालश्च वीर्यवान् । बाणाश्च निहतः सङ्ख्ये राजानश्च निषूदिताः
जरासंध, वक्र, पराक्रमी शिशुपाल, बाण—हे सर्व युद्धात मारले गेले, आणि अनेक राजेही नष्ट झाले.
वरुणो निर्जितो राजा पावकश्चामितौजसा । पारिजातं च हरता जितः साक्षाच्छचीपतिः
वरुण राजाला त्याने हरवलं; अपार तेजाचा पावकही त्याच्याकडून पराभूत झाला; आणि पारिजात वृक्ष आणताना इंद्रालाही त्याने हरवलं.
एकार्णवे च स्वपता निहतौ मधुकैटभौ । जन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः
एका महासागरावर झोपेत असताना त्याने मधु आणि कैटभ या दोघांना मारलं; आणि दुसऱ्या जन्मात हयग्रीवालाही ठार केलं.
अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे । यद्यदिच्छेदयं शौरिस्तत्तत्कुर्यादयत्नतः
तोच सर्वकर्म करणारा आहे, पण तो स्वतः कृती नाही, किंवा माणसाच्या प्रयत्नाचा मूळ कारणही नाही. या शौरिला जे काही हवं असतं, ते तो सहज साध्य करतो.
तं न बुध्यसि गोविन्द घोरविक्रममच्युतम्। आशीविषमिव क्रूद्धं तेजोराशिमनिन्दितम्
तू गोविंदाला ओळखत नाहीस—तो भयंकर पराक्रमी, अजिंक्य, दोषरहित आणि तेजाचा महासागर आहे, रागावलेल्या सर्पासारखा भयंकर आहे.