प्रियाभ्युपगते द्यूते पाण्डवा मधूसूदन। जिताः शकुनिना राज्यं तत्र किं मम दुष्कृतम्
मधुसूदना, पांडवांनी स्वतःहून फासे खेळायला मान्यता दिली आणि शकुनीने त्यांना हरवलं, राज्य गमावलं—त्यात माझा काय दोष?
यत्पुनर्द्रविणं किंचित्तत्राजीयन्त पाण्डवाः । तेभ्य एवाभ्यनुज्ञातं तत्तद मधुसूदन
मधुसूदना, त्या खेळात पांडवांनी पुन्हा जे काही दाव लावलं, ते त्यांनी स्वतःच्या इच्छेनेच केलं.
अपराधो न चास्माकं यत्ते ह्यक्षैः पराजिताः। अजेया जयतां श्रेष्ठ पार्थाः प्रव्राजिता वनम्
त्यांच्या फासे खेळातल्या पराभवात आमचा काहीही दोष नाही; जिंकण्यात श्रेष्ठ असलेले पांडव हरले आणि वनवासाला गेले.
केन वाऽप्यपवादेन विरुद्ध्यन्त्यरिभिः सह। अशक्ताः पाण्डवाः कृष्ण प्रहृष्टाः प्रत्यमित्रवत्
कृष्णा, पांडव शक्तिहीन असूनही आमच्याशी आणि आमच्या मित्रांसोबत विरोध का करतात, आणि शत्रूशी लढल्यासारखे आनंद का मानतात?
किमस्माभिः कृतं तेषां कस्मिन्वा पुनरागसि। धार्तराष्ट्राञ्जिघांसन्ति पाण्डवाः सृञ्जयैः सह
आम्ही त्यांना काय केलं, किंवा कोणत्या गोष्टीत, की पांडव आणि सृंजय आमच्यावर—धृतराष्ट्रपुत्रांवर—वैर धरतात?
न चापि वयमुग्रेण कर्मणा वचनेन वा। प्रभ्रष्टाः प्रणमामेह भयादपि शतक्रतुम्
आम्ही कठोर कृतीने किंवा बोलण्याने कुणाचा अपमान केलेला नाही, आणि मी इथे भीतीपोटी इंद्रालाही वाकत नाही.
न च तं कृष्ण पश्यामि क्षत्रधर्ममनुष्ठितम् । उत्सहेत युधा जेतुं यो नः शत्रुनिबर्हण
कृष्णा, कशत्रिय धर्म पाळणारा असा एकही योद्धा मला दिसत नाही, जो आमच्यासारख्या शत्रूंचा नाश करणाऱ्यांना युद्धात हरवू शकेल.
न हि भीष्मकृपद्रोणाः सकर्णा मधुसूदन। देवैरपि युधा जेतुं शक्याः किमुत पाण्डवैः
मधुसूदना, भीष्म, कृप, द्रोण आणि कर्ण—हे युद्धात देवांनाही जिंकता येणार नाहीत, मग पांडवांची काय कथा.
स्वधर्ममनुपश्यन्तो यदि माधव संयुगे। अस्त्रेण निधनं काले प्राप्स्यामः स्वर्ग्यमेव तत्
माधव, आम्ही कशत्रिय जर आपला धर्म न पाळता युद्धात शस्त्रांनी मरण पावलो, तर तेच आमच्यासाठी स्वर्ग आहे.
मुख्यश्चैवैष नो धर्मः क्षत्रियाणां जनार्दन । यच्छयीमहि सङ्ग्रामे शरतल्पगता वयम्
जनार्दना, कशत्रियांचा खरा धर्म हाच आहे—युद्धात बाणांच्या शय्येवर झोपणं.
ते वयं वीरशयनं प्राप्स्यामो यदि संयुगे। अप्रणम्यैव शत्रूणां न नस्तप्स्यन्ति माधव
माधव, आम्ही रणात वीरांचे शय्येसुख मिळवू, पण शत्रूंना कधीही वाकणार नाही; ते आम्हाला छळू शकणार नाहीत.
कश्च जातु कुले जातः क्षत्रधर्मेण वर्तयन् । भयाद्वृत्तिं समीक्ष्यैवं प्रणमेदिह कर्हिचित्
कोणता क्षत्रिय, जो चांगल्या घरात जन्मलेला आणि क्षत्रियधर्म पाळणारा आहे, तो घडामोडी पाहून भीतीपोटी कधीही इथे वाकतो का?
उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कर्हिचित्
माणसाने नेहमी उठाव करावा, कधीही वाकू नये; कारण प्रयत्न हाच खरा पुरुषार्थ आहे. अगदी अपयश आले तरीही, माणसाने कधीही इथे वाकू नये.
इति मातङ्गवचनं परिप्सन्ति हितेप्सवः । धर्माय चैव प्रणमेद्ब्राह्मणेभ्यश्च मद्विधः
ज्यांना आपले भले हवे आहे, ते मत्त हत्तीच्या या वचनाला मान्यता देतात; धर्मासाठी आणि माझ्यासारख्या ब्राह्मणांसाठी मात्र वाकावे.
अचिन्तयन्कंचिदन्यं यावज्जीवं तथा चरेत्। एष धर्मः क्षत्रियाणां मतमेतच्च मे सदा
कोणाचाही विचार न करता, जोवर जिवंत आहे, तोवर असेच वागावे; हेच क्षत्रियांचे कर्तव्य आहे आणि माझेही नेहमीचे मत आहे.
राज्यांशश्चाभ्यनुज्ञातो यो मे पित्रा पुराऽभवत्। न स लभ्यः पुनर्जातु मयि जीवति केशव
केशव, माझ्या वडिलांनी पूर्वी मला दिलेला राज्याचा हिस्सा, तो मी जिवंत असताना पुन्हा मिळू शकत नाही.
यावच्च राजा ध्रियते धृतराष्ट्रो जनार्दन । न्यस्तशस्त्रा वयं ते वाऽप्युपजीवाम माधव । अप्रदेयं पुरा दत्तं राज्यं परवतो मम
जनार्दन, जोपर्यंत धृतराष्ट्र राजा आहे, तोपर्यंत आम्ही शस्त्र खाली ठेवून जगू शकतो किंवा तेही जगू शकतात, माधव; एकदा मला दिलेले राज्य दुसऱ्याला देणे शक्य नाही.
अज्ञानाद्वा भयाद्वाऽपि मयि बाले जनार्दन । न तदद्य पुनर्लभ्यं पाण्डवैर्वृष्णिनन्दन
जनार्दन, मी लहान असताना अज्ञानाने किंवा भीतीने जे काही गमावले, ते पांडवांना आता पुन्हा मिळू शकत नाही, वृष्णिकुलाच्या आनंदा.
ध्रियमाणे महाबाहौ मयि संप्रति केशव । यावद्धि तीक्ष्णया सूच्या विद्ध्येदग्रेण केशव । तावदप्यपरित्याज्यं भूमेर्नः पाण्डवान्प्रति
केशव, मी बलवान असताना, अगदी धारदार सुईच्या टोकाने टोचले गेलो तरी, पांडवांसाठी ही पृथ्वी आम्ही कधीही सोडणार नाही.
ततः प्रहस्य दाशार्हः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि
तेव्हा दाशार्हाने हसत, पण डोळ्यांत राग घेऊन, कौरवांच्या सभेत दुर्योधनाला हे शब्द सांगितले.
लप्स्यसे वीरशयनं काममेतदवाप्स्यसि। स्थिरो भव सहामात्यो विमर्दो भविता महान्
तुला वीरशय्या मिळेलच; हवे असल्यास हेही तुला मिळू दे. मंत्र्यांसह ठाम राहा; मोठा संघर्ष होणार आहे.
यच्चैतन्मन्यसे मूढ न मे कश्चिद्व्यतिक्रमः। पाण्डवेष्विति तत्सर्वं निबोध त्वं नराधिप
राजा, तू असा समजतोस की मी पांडवांविषयी काहीही चुकीचे केले नाही—मग ते सर्व नीट जाणून घे.
श्रियां संतप्यमानेन पाण्डवानां महात्मनाम् । त्वया दुर्मन्त्रितं द्यूतं सौबलेन च भारत
पांडवांच्या समृद्धीने जळत असताना, वाईट सल्ल्याने आणि सौबलासह, तूच हे जुगाराचे कृत्य केलेस, भारत.
कथं च ज्ञातयस्तात श्रेयांसः साधुसंमताः । तथाऽन्याय्यमुपस्थातुं जिह्मेनाजिह्मचारिणः
पिता, जे नातेवाईक श्रेष्ठ आणि सज्जनांच्या मान्यतेचे आहेत, ते सरळ वागणाऱ्यांशी वाकडे वागून असा अन्याय कसा करू शकतात?
अक्षद्यूतं महाप्रज्ञ सतां मतिविनाशनम् । असतां तत्र जायन्ते भेदाश्च व्यसनानि च
महाबुद्धी, जुगार हे सज्जनांचे विनाश करते; दुर्जनांमध्ये तिथे फूट आणि संकटेच निर्माण होतात.
तदिदं व्यसनं घोरं त्वया द्यूतमुखं कृतम् । असमीक्ष्य सदाचारान्सार्धं पापानुबन्धनैः
हे भयंकर संकट, म्हणजे जुगार, तूच घडवलेस, चांगल्या वागणुकीकडे दुर्लक्ष करून आणि पापाचे परिणाम ओढवून.
कश्चान्यो भ्रातृभार्यां वै विप्रकर्तृं तथार्हति। आनीय च सभां व्यक्तं यथोक्ता द्रौपदी त्वया
भाऊची पत्नी असेल, तिला अपमानित करण्याचा अधिकार दुसऱ्या कोणाला आहे? आणि सभेत द्रौपदीला उघडपणे आणून, जसे तू बोललास, तसे कोण बोलू शकतो?
कुलीना शीलसंपन्ना प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । महिषी पाण्डुपुत्राणां तथा विनिकृता त्वया
ती कुलीन, सद्गुणी आणि प्राणाहूनही जास्त मानाची, पांडुपुत्रांची राणी—तिचा तू असा अपमान केलास.
जानन्ति कुरवः सर्वे यथोक्ताः कुरुसंसदि । दुःशासनेन कौन्तेयाः प्रव्रजन्तः परन्तपाः
कुरू सभेत उपस्थित असलेल्या सर्वांनीच हे नीट ठाऊक आहे की दु:शासनाने कौंतीचे पुत्र, जे शत्रूंचा नाश करणारे आहेत, यांना वनवासाला पाठवले.
सम्यग्वृत्तेष्वलुब्धेषु सततं धर्मचारिषु । स्वेषु बन्धुषु कः साधुश्चरेदेवमसांप्रतम्
आपल्या नेहमीच योग्य वागणाऱ्या, लोभ नसलेल्या आणि धर्माचरण करणाऱ्या नातेवाईकांपैकी कोण असा वाईट वागेल?