शालस्कन्धो महाबहुस्त्वां स्वजानो वृकोदरः । साम्नाऽभिवदतां चापि शान्तये भरतर्षभ
शालासारखा खांदा आणि बलवान हात असलेला तुझा आप्तवर्गीय वृकोदर, गोड शब्दांनी तुला शांततेसाठी अभिवादन करावा, हे भरतश्रेष्ठा.
अर्जुनेन यमाभ्यां च त्रिभिस्तैरभिवादितः। मूर्ध्नि तान्समुपाघ्राय प्रेम्णाऽभिवद पार्थिव
अर्जुन आणि यमपुत्र दोघे जेव्हा तुला अभिवादन करतील, तेव्हा तू त्यांना डोकं झुकवून प्रेमाने अभिवादन कर, राजन.
दृष्ट्वा त्वां पाण्डवैर्वीरैर्भ्रातृभिः सह संगतम् । यावदानन्दजाश्रूणि प्रन्मुञ्चन्तु नराधिपाः
पांडवांच्या वीर भावंडांसोबत तुझं एकत्र येणं पाहून, राजे आनंदाने अश्रू ढाळू देत.
घुष्यतां राजधानीषु सर्वसंपन्महीक्षिताम् । पृथिवी भ्रातृभावेन भुज्यतां विज्वरो भव
सर्व सामर्थ्यशाली राजांच्या राजधानींमध्ये हे जाहीर होऊ दे—भाऊभावकीने पृथ्वीचा उपभोग घ्या आणि चिंता दूर करा.
श्रुत्वा दुर्योधनो वाक्यमप्रियं कुरुसंसदि। प्रत्युवाच महाबाहुं वासुदेवं यशस्विनम्
कौरव सभेत दुर्योधनाचं अप्रिय बोलणं ऐकून, महाबाहू आणि कीर्तीमान वासुदेव त्याला उत्तर देऊ लागले.
प्रसमीक्ष्य भवानेतद्वक्तुमर्हति केशव। मामेव हि विशेषेण विभाष्य परिगर्हसे
केशवा, हे बोलण्यापूर्वी तू नीट विचार करायला हवं होतं; कारण तू नेहमी मला वेगळं काढून दोष देतोस.
भक्तिवादेन पार्थानामकस्मान्मधुसूदन। भवान्गर्हयति नित्यं किं समीक्ष्य बलाबलम्
मधुसूदना, तू नेहमी पांडवांचं भक्तिभावाने कौतुक करतोस आणि मला दोष देतोस, पण सामर्थ्य आणि दुर्बलता विचारात घेत नाहीस, असं का?
भवान्क्षत्ता च राजा वाऽप्याचार्यो वा पितामहः । मामेव परिगर्हन्ते नान्यं कंचन पाण्डवम्
तू, सारथी, राजा, गुरु आणि पितामह—सगळे मिळून फक्त मलाच दोष देता, पांडवांपैकी कुणालाही नाही.
न चाहं लक्षये कंचिद्व्यभिचारमिहात्मनः । अथ सर्वे भवन्तो मां विद्विषन्ति सराजकाः
माझ्यात इथे काहीही चूक आहे असं मला वाटत नाही; पण तरीही तुम्ही सगळे आणि बाकीचे राजे माझ्यावरच वैर धरता.
न चाहं कंचिदत्यर्थमपराधमरिन्दम । विचिन्तयन्प्रपश्यामि सुसूक्ष्ममपि केशव
अरिंदम, मी कितीही विचार केला तरी माझ्याकडून फार मोठा अपराध झाला असं मला अजिबात वाटत नाही, केशवा.
प्रियाभ्युपगते द्यूते पाण्डवा मधूसूदन। जिताः शकुनिना राज्यं तत्र किं मम दुष्कृतम्
मधुसूदना, पांडवांनी स्वतःहून फासे खेळायला मान्यता दिली आणि शकुनीने त्यांना हरवलं, राज्य गमावलं—त्यात माझा काय दोष?
यत्पुनर्द्रविणं किंचित्तत्राजीयन्त पाण्डवाः । तेभ्य एवाभ्यनुज्ञातं तत्तद मधुसूदन
मधुसूदना, त्या खेळात पांडवांनी पुन्हा जे काही दाव लावलं, ते त्यांनी स्वतःच्या इच्छेनेच केलं.
अपराधो न चास्माकं यत्ते ह्यक्षैः पराजिताः। अजेया जयतां श्रेष्ठ पार्थाः प्रव्राजिता वनम्
त्यांच्या फासे खेळातल्या पराभवात आमचा काहीही दोष नाही; जिंकण्यात श्रेष्ठ असलेले पांडव हरले आणि वनवासाला गेले.
केन वाऽप्यपवादेन विरुद्ध्यन्त्यरिभिः सह। अशक्ताः पाण्डवाः कृष्ण प्रहृष्टाः प्रत्यमित्रवत्
कृष्णा, पांडव शक्तिहीन असूनही आमच्याशी आणि आमच्या मित्रांसोबत विरोध का करतात, आणि शत्रूशी लढल्यासारखे आनंद का मानतात?
किमस्माभिः कृतं तेषां कस्मिन्वा पुनरागसि। धार्तराष्ट्राञ्जिघांसन्ति पाण्डवाः सृञ्जयैः सह
आम्ही त्यांना काय केलं, किंवा कोणत्या गोष्टीत, की पांडव आणि सृंजय आमच्यावर—धृतराष्ट्रपुत्रांवर—वैर धरतात?
न चापि वयमुग्रेण कर्मणा वचनेन वा। प्रभ्रष्टाः प्रणमामेह भयादपि शतक्रतुम्
आम्ही कठोर कृतीने किंवा बोलण्याने कुणाचा अपमान केलेला नाही, आणि मी इथे भीतीपोटी इंद्रालाही वाकत नाही.
न च तं कृष्ण पश्यामि क्षत्रधर्ममनुष्ठितम् । उत्सहेत युधा जेतुं यो नः शत्रुनिबर्हण
कृष्णा, कशत्रिय धर्म पाळणारा असा एकही योद्धा मला दिसत नाही, जो आमच्यासारख्या शत्रूंचा नाश करणाऱ्यांना युद्धात हरवू शकेल.
न हि भीष्मकृपद्रोणाः सकर्णा मधुसूदन। देवैरपि युधा जेतुं शक्याः किमुत पाण्डवैः
मधुसूदना, भीष्म, कृप, द्रोण आणि कर्ण—हे युद्धात देवांनाही जिंकता येणार नाहीत, मग पांडवांची काय कथा.
स्वधर्ममनुपश्यन्तो यदि माधव संयुगे। अस्त्रेण निधनं काले प्राप्स्यामः स्वर्ग्यमेव तत्
माधव, आम्ही कशत्रिय जर आपला धर्म न पाळता युद्धात शस्त्रांनी मरण पावलो, तर तेच आमच्यासाठी स्वर्ग आहे.
मुख्यश्चैवैष नो धर्मः क्षत्रियाणां जनार्दन । यच्छयीमहि सङ्ग्रामे शरतल्पगता वयम्
जनार्दना, कशत्रियांचा खरा धर्म हाच आहे—युद्धात बाणांच्या शय्येवर झोपणं.
ते वयं वीरशयनं प्राप्स्यामो यदि संयुगे। अप्रणम्यैव शत्रूणां न नस्तप्स्यन्ति माधव
माधव, आम्ही रणात वीरांचे शय्येसुख मिळवू, पण शत्रूंना कधीही वाकणार नाही; ते आम्हाला छळू शकणार नाहीत.
कश्च जातु कुले जातः क्षत्रधर्मेण वर्तयन् । भयाद्वृत्तिं समीक्ष्यैवं प्रणमेदिह कर्हिचित्
कोणता क्षत्रिय, जो चांगल्या घरात जन्मलेला आणि क्षत्रियधर्म पाळणारा आहे, तो घडामोडी पाहून भीतीपोटी कधीही इथे वाकतो का?
उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कर्हिचित्
माणसाने नेहमी उठाव करावा, कधीही वाकू नये; कारण प्रयत्न हाच खरा पुरुषार्थ आहे. अगदी अपयश आले तरीही, माणसाने कधीही इथे वाकू नये.
इति मातङ्गवचनं परिप्सन्ति हितेप्सवः । धर्माय चैव प्रणमेद्ब्राह्मणेभ्यश्च मद्विधः
ज्यांना आपले भले हवे आहे, ते मत्त हत्तीच्या या वचनाला मान्यता देतात; धर्मासाठी आणि माझ्यासारख्या ब्राह्मणांसाठी मात्र वाकावे.
अचिन्तयन्कंचिदन्यं यावज्जीवं तथा चरेत्। एष धर्मः क्षत्रियाणां मतमेतच्च मे सदा
कोणाचाही विचार न करता, जोवर जिवंत आहे, तोवर असेच वागावे; हेच क्षत्रियांचे कर्तव्य आहे आणि माझेही नेहमीचे मत आहे.
राज्यांशश्चाभ्यनुज्ञातो यो मे पित्रा पुराऽभवत्। न स लभ्यः पुनर्जातु मयि जीवति केशव
केशव, माझ्या वडिलांनी पूर्वी मला दिलेला राज्याचा हिस्सा, तो मी जिवंत असताना पुन्हा मिळू शकत नाही.
यावच्च राजा ध्रियते धृतराष्ट्रो जनार्दन । न्यस्तशस्त्रा वयं ते वाऽप्युपजीवाम माधव । अप्रदेयं पुरा दत्तं राज्यं परवतो मम
जनार्दन, जोपर्यंत धृतराष्ट्र राजा आहे, तोपर्यंत आम्ही शस्त्र खाली ठेवून जगू शकतो किंवा तेही जगू शकतात, माधव; एकदा मला दिलेले राज्य दुसऱ्याला देणे शक्य नाही.
अज्ञानाद्वा भयाद्वाऽपि मयि बाले जनार्दन । न तदद्य पुनर्लभ्यं पाण्डवैर्वृष्णिनन्दन
जनार्दन, मी लहान असताना अज्ञानाने किंवा भीतीने जे काही गमावले, ते पांडवांना आता पुन्हा मिळू शकत नाही, वृष्णिकुलाच्या आनंदा.
ध्रियमाणे महाबाहौ मयि संप्रति केशव । यावद्धि तीक्ष्णया सूच्या विद्ध्येदग्रेण केशव । तावदप्यपरित्याज्यं भूमेर्नः पाण्डवान्प्रति
केशव, मी बलवान असताना, अगदी धारदार सुईच्या टोकाने टोचले गेलो तरी, पांडवांसाठी ही पृथ्वी आम्ही कधीही सोडणार नाही.
ततः प्रहस्य दाशार्हः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि
तेव्हा दाशार्हाने हसत, पण डोळ्यांत राग घेऊन, कौरवांच्या सभेत दुर्योधनाला हे शब्द सांगितले.