तमनर्थं परिहरन्नात्मश्रेयः करिष्यसि। भ्रातॄणामथ भृत्यानां मित्राणां च परन्तप
हे अनर्थ टाळलंस तर, तू स्वतःचं, भावंडांचं, सेवकांचं आणि मित्रांचंही कल्याण साधशील, शत्रूंना जिंकणारा.
अधर्म्यादयशस्याच्च कर्मणस्त्वं प्रमोक्ष्यसे
तू या अधार्मिक आणि अपयशकारक कर्मातून मुक्त होशील.
प्राज्ञैः शूरैर्महोत्साहैरात्मवद्भिर्बहुश्रुतैः। सन्धत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर्भरतर्षभ। तद्धितं च प्रियं चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतः
हे पुरुषसिंह, पांडवांबरोबर एकत्र हो, ते बुद्धिमान, शूर, उत्साही, स्वतःवर नियंत्रण असलेले आणि विद्वान आहेत. हे भरतश्रेष्ठ, हे सर्व धृतराष्ट्राला हितकारक आणि प्रिय वाटेल, असे कर.
पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः । कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः
भीष्म, द्रोण, विदुर, कृप, सोमदत्त आणि बुद्धिमान बाह्लीक यांच्याबरोबरही असेच कर.
अश्वत्थाम्नो विकर्णस्य सञ्जयस्य विविंशतेः। ज्ञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परन्तप
अश्वत्थामा, विकर्ण, संजय, विविंशती आणि तुझे बरेच नातेवाईक व मित्र, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या, यांच्याशीही एकत्र हो.
शमे शर्म भवेत्तात सर्वस्य जगतस्तथा। ह्रीमानसि कुले जातः श्रुतवानानृशंस्यवान् । तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ
साऱ्या जगाला शांती आणि सुरक्षितता लाभो, प्रिय मुला; तू चांगल्या कुळात जन्मलेला, शिकलेला आणि दयाळू आहेस. हे भरतश्रेष्ठ, वडिलांच्या आणि आईच्या शिकवणीवर ठाम राहा.
एतच्छ्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत । उक्तमापद्गतः पूर्वं पितुः स्मरसि शासनम्
हे भारत, तुझ्या वडिलांना हेच तुझ्यासाठी श्रेष्ठ वाटते. संकटाच्या वेळी वडिलांनी दिलेली शिकवण आठव.
रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह सङ्गमः। सामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत्तुभ्यां तात रोचताम्
प्रिय मुला, पांडवांबरोबर एकत्र येणे तुला आवडत असेल, तर हे कुरुश्रेष्ठ, तुझ्या मंत्र्यांसह तुलाही ते आवडो.
श्रुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्त्यो न प्रतिपद्यते । विपाकान्ते दहत्येनं किंपाकमिव भक्षितम्
जो मनुष्य मित्रांच्या हिताच्या गोष्टी ऐकूनही त्यावर चालत नाही, त्याला शेवटी दु:ख भोगावे लागते, जसे कच्चे फळ खाल्ल्याने जळते.
यस्तु निःश्रेयसं वाक्यं मोहान्न प्रतिपद्यते। स दीर्घसूत्रो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते
जो मोहामुळे श्रेष्ठ कल्याणाच्या गोष्टी ऐकूनही त्यावर चालत नाही, तो मंद आणि दुर्बल होतो, आणि नंतर पश्चात्ताप करावा लागतो.
यस्तु न्निःश्रेयसं श्रुत्वा प्राक्तदेवाभिपद्यते। आत्मनो मतमुत्सृज्य स लोके सुखमेधते
पण जो श्रेष्ठ कल्याणाच्या गोष्टी ऐकून, पूर्वजांसारखे आपले मत बाजूला ठेवून त्यावर चालतो, तो या जगात सुख मिळवतो.
योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते। शृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशमेति सः
जो आपल्याला हित सांगणाऱ्याच्या शब्दांना विरोधामुळे सहन करू शकत नाही, तो शत्रूंच्या उलट बोलण्याकडे लक्ष देतो आणि त्यांच्या अधीन होतो.
सतां मतमतिक्रम्य योऽसतां वर्तते मते। शोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो नचिरादिव
जो सज्जनांच्या सल्ल्याला टाकून दुष्टांच्या मतावर चालतो, त्याच्या संकटात त्याचे मित्र लवकरच दु:खी होतात.
मुख्यानमात्यानुत्सृज्य यो निहीनान्निषेवते । स घोरामापदं प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति
जो मुख्य मंत्र्यांना सोडून नीच लोकांची सेवा करतो, तो भीषण संकटात सापडतो आणि त्यातून सुटका होत नाही.
योऽसत्सेवी वृथाचारो न श्रोता सुहृदां सताम्। परान्वृणीति स्वान्द्वेष्टि तं गौस्त्यजति भारत
जो दुष्टांची संगत करतो, व्यर्थ वागतो, चांगल्या मित्रांचे ऐकत नाही, परक्यांना जवळ करतो आणि आपल्या लोकांना तुच्छ मानतो, त्याला गायीही सोडून देते, हे भारत.
तत्वं विरुद्धा तैर्वीरैस्येतत्राणमिच्छसि । अशिष्टेभ्योऽसमर्थेभ्यो मूढेभ्यो भरतर्षभ
हे वीर, जर तू शिस्त नसलेल्या, असमर्थ आणि मूर्ख लोकांकडून, जे तुझ्याशी विरोध करतात, संरक्षण शोधत असशील—
को हि शक्रसमाञ्ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान् । अन्येभ्यस्त्राणमाशंसेत्त्वदन्यो भुवि मानवः
या पृथ्वीवर, इंद्रासारख्या आणि महान रथी असलेल्या नातेवाईकांना वगळून, दुसऱ्यांकडून संरक्षणाची आशा कोण करील?
जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास्त्वया । न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः
कौंतय, जन्मापासून तू त्यांना नेहमीच त्रास दिला आहेस, तरीही धार्मिक पांडव कधीच तुझ्यावर रागावत नाहीत.
मिथ्योपचरितास्तात जन्मप्रभृति बान्धवाः । त्वयि सम्यङ्भहाबाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः
प्रिय मुला, जन्मापासून तुझे नातेवाईक चुकीच्या वागणुकीला सामोरे गेले, तरीही ते कीर्तीमान नेहमी तुझ्याशी निष्ठावान राहिले.
त्वयाऽपि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ । स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशमन्वगाः
म्हणून, हे भरतश्रेष्ठ, तूही आपल्या मुख्य नातेवाईकांशी तसाच वाग, आणि आपल्या लोकांवर राग धरू नकोस.
त्रिवर्गयुक्तः प्राज्ञानामारम्भो भरतर्षभ । धर्मार्थावनुरुद्ध्यन्ते त्रिवर्गासंभवे नराः
भरतश्रेष्ठा, शहाण्या माणसांचे सर्व प्रयत्न हे धर्म, अर्थ आणि काम या तीनही गोष्टींशी जोडलेले असतात. धर्म आणि अर्थ यांना धरूनच लोकांना हे तिन्ही पुरुषार्थ मिळतात.
पृथक्व विनिविष्टानां धर्मं धीरोऽनुरुध्यते। मध्यमोऽर्थं कलिं बालः काममेवानुरुद्ध्यते
जेव्हा हे पुरुषार्थ वेगळे ठेवले जातात, तेव्हा धीराचा माणूस धर्माला धरतो, मध्यम माणूस फक्त अर्थाकडे पाहतो, आणि लहान मूल फक्त इच्छाच धरतो.
इन्द्रियैः प्राकृतो लोभाद्धर्मं विप्रजहाति यः । कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति
जे माणूस आपल्या इंद्रियांना आणि लोभाला बळी पडतो, तो धर्म सोडून देतो; आणि जो चुकीच्या मार्गाने काम आणि अर्थ मिळवू पाहतो, तो शेवटी नष्ट होतो.
कामार्थौ लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत्। न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वाऽपि कदाचन
पण जो माणूस काम आणि अर्थ मिळवू इच्छितो, त्याने आधी धर्माचाच आधार घ्यावा; कारण धर्माशिवाय अर्थ किंवा काम कधीच टिकत नाही.
उपायं धर्ममेवाहुस्त्रिवर्गस्य विशांपते । लिप्समानो हि तेनाशु कक्षेऽग्निरिव वर्धते
राजाधिराज, हे तीनही पुरुषार्थ मिळवण्यासाठी धर्म हाच खरा मार्ग आहे असे सर्व मानतात; जो धर्माच्या मार्गाने प्रयत्न करतो, तो अग्नी जसा लवकर वाढतो तसा भरभर वाढतो.
स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ । आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु
पण भरतश्रेष्ठा, तू मात्र चुकीच्या मार्गाने सर्व राजांमध्ये प्रसिद्ध असलेले मोठे आणि तेजस्वी राज्य मिळवू पाहतोस.
आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा। यः सम्यग्वर्तमानेषु मिथ्या राजन्प्रवर्तते । न तस्य हि मतिं छिन्द्याद्यस्य नेच्छेत्पराभवम्
राजा, जो माणूस योग्य वागणाऱ्यांमध्ये खोटे वागतो, तो जणू काही कुऱ्हाडीने जंगल तोडतो तसा स्वतःचाच नाश करतो; जो माणूस पराभव नको म्हणतो, त्याच्या निर्धाराला तोडू नये.
अविच्छिन्नमतेरस्य कल्याणे धीयते मतिः। आत्मवान्नावमन्येत त्रिषु लोकेषु भारत
ज्याची बुद्धी अखंड आणि शुभ गोष्टींमध्ये स्थिर असते, असा आत्मसंपन्न माणूस या तिन्ही लोकांत कोणालाही तुच्छ समजू नये, हे भरता.
अप्यन्यं प्राकृतं कञ्चित्किमु तान्पाण्डवर्षभान्। अमर्षवशमापन्नो न किंचिद्बुद्व्यते जनः
दुसरा कोणी सामान्य असला तरी काय, मग त्या पांडवांसारख्या पराक्रमींचे काय सांगावे? जो माणूस रागाच्या वश झाला, त्याला काहीच समजत नाही.
छिद्यते ह्याततं सर्वं प्रमाणं पश्य भारत । श्रेयस्ते दुर्जनात्तात पाण्डवैः सह सङ्गतम्
भरता, पाहा, सर्व मान्यतेचे बंधन तुटते; तुझ्यासाठी वाईट माणसांपेक्षा पांडवांसोबत राहणेच जास्त चांगले आहे.