अनाधृष्टिरभूत्तेषां विद्वान्भुवि तथैकराट्। ऋचेयुरथ विक्रान्तो देवानामिव वासवः
त्यात अनाधृष्टि हा विद्वान होता आणि पृथ्वीवर एकछत्री राजा झाला; ऋचेयु पराक्रमी होता, जसा देवांमध्ये इंद्र.
अनाधृष्टिसुतस्त्वासीद्राजसूयाश्वमेधकृत्। मतिनार इति ख्यातो राजा परमधार्मिकः
अनाधृष्टिचा पुत्र मतिनार हा राजा, राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञ करणारा, आणि अत्यंत धर्मशील म्हणून प्रसिद्ध झाला.
मतिनारसुता राजंश्चत्वारोऽमितविक्रमाः। तंसुर्महानतिरथो द्रुह्युश्चाप्रतिमद्युतिः
राजा मतिनार याचे चार अपार पराक्रमी पुत्र होते—तंसु, महानति, रथ आणि दुह्यु, ज्याची प्रभा अद्वितीय होती.
तेषां तंसुर्महावीर्यः पौरवं वंशमुद्वहन्। आजहार यशो दीप्तं जिगाय च वसुंधराम्
त्यात तंसु हा अत्यंत बलवान होता. त्याने पौरव वंशाची कीर्ती वाढवली, तेजस्वी यश मिळवले आणि पृथ्वी जिंकली.
ईलिनं तु सुतं तंसुर्जनयामास वीर्यवान्। सोऽपि कृत्स्नामिमां भूमिं विजिग्ये जयतां वरः
तंसु या पराक्रमी राजाने इलिन नावाचा पुत्र जन्माला घातला. इलिन हा विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ होता आणि त्याने संपूर्ण पृथ्वी जिंकली.
रथन्तर्यां सुतान्पञ्च पञ्चभूतोपमांस्ततः। ईलिनो जनयामास दुष्यन्तप्रभृतीन्नृपान्
इलिनाने रथंतराच्या पोटी पाच पुत्र जन्माला घातले, जे पाच महाभूतांसारखे होते—दुष्यंत आणि इतर राजे.
दुष्यन्तं शूरभीमौ च प्रवसुं वसुमेव च। तेषां श्रेष्ठोऽभवद्राजा दुष्यन्तो दुर्जयो युधि
दुष्यंत, शूरभीम, प्रवसु आणि वसुमान—त्यात युद्धात कोणीही जिंकू न शकणारा दुष्यंत श्रेष्ठ राजा झाला.
दुष्यन्ताल्लक्षणायां तु जज्ञे वै जनमेजयः। शकुन्तलायां भरतो दौष्यन्तिरभवत्सुतः
दुष्यंत आणि लक्षणा यांच्या पोटी जनमेजय जन्मला; तर शकुंतलेच्या पोटी दुष्यंताचा पुत्र भरत जन्मला.
तस्माद्भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद्यशः
म्हणून भरतवंशाचं मोठं कीर्तिमान नाव सर्वदूर पसरलं.
भगवन्विस्तरेणेह भरतस्य महात्मनः। जन्म कर्म च सुश्रूषोस्तन्मे शंसितुमर्हसि
हे भगवंत, मला भरत या महात्म्याचा जन्म, त्याची कृत्यं आणि सुश्रूषेचं कथन सविस्तर ऐकायचं आहे; कृपया ते मला सांगावं.
पौरवाणां वंशकरो दुष्यन्तो नाम वीर्यवान्। पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता भरतसत्तम
पौरवांमध्ये दुष्यंत नावाचा पराक्रमी पुरुष होता, जो या पृथ्वीच्या चारही दिशांचा रक्षण करणारा, भरतांमध्ये श्रेष्ठ मानला जायचा.
चतुर्भागं भुवः कृत्स्नं यो भुङ्क्ते मनुजेश्वरः। समुद्रावरणांश्चापि देशान्स समितिंजयः
तो मनुष्यांचा राजा संपूर्ण पृथ्वीचा चौथा भाग भोगायचा आणि समुद्राने वेढलेल्या प्रदेशांचाही विजय मिळवायचा.
आम्लेच्छावधिकान्सर्वान्स भुङ्क्ते रिपुमर्दनः। रत्नाकरसमुद्रान्तांश्चातुर्वर्ण्यजनावृतान्
शत्रूंना जिंकणारा तो राजा सर्व म्लेच्छांच्या सीमेपर्यंतच्या प्रदेशांवर राज्य करत असे आणि समुद्रापर्यंत पसरलेल्या, चारही वर्णांनी वसलेल्या भूमीवर त्याचं राज्य होतं.
न वर्णसङ्करकरो न कृष्याकरकृज्जनः। न पापकृत्कश्चिदासीत्तस्मिन्राजनि शासति
त्याच्या राज्यात वर्णसंकर नव्हता, कुणीही शेतीकडे दुर्लक्ष करत नसे आणि कोणीही पापाचं कृत्य करत नसे.
धर्मे रतिं सेवमाना धर्मार्थावभिपेदिरे। तदा नरा नरव्याघ्र तस्मिञ्जनपदेश्वरे
त्या प्रदेशात, नरांमध्ये वाघासारख्या, लोक धर्मात रमायचे आणि धर्म व अर्थ मिळवण्यासाठी आपापल्या कर्तव्याला प्राधान्य द्यायचे.
नासीच्चोरभयं तात न क्षुधाभयमण्वपि। नासीद्व्याधिभयं चापि तस्मिञ्जनपदेश्वरे
त्या राज्यात, प्रिय सखा, चोरांची भीती नव्हती, उपासमारीचीही किंचित चिंता नव्हती आणि रोगाचीही भीती नव्हती.
स्वधर्मै रेमिरे वर्णा दैवे कर्मणि निःस्पृहाः। तमाश्रित्य महीपालमासंश्चैवाकुतोभयाः
सर्व वर्ण आपापल्या धर्मात आनंद मानायचे, दैवाने ठरवलेल्या कर्मात आसक्ती न ठेवता वागत, आणि त्या महान राजाच्या आश्रयाने कुठल्याही भीतीशिवाय राहत.
कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि रसवन्ति च। सर्वरत्नसमृद्धा च मही पशुमती तथा
योग्य वेळी पाऊस पडायचा, पिकं स्वादिष्ट व्हायची, पृथ्वी सर्व रत्नांनी समृद्ध होती आणि गुरंही भरपूर होती.
स्वकर्मनिरता विप्रा नानृतं तेषु विद्यते। स चाद्भुतमहावीर्यो वज्रसंहननो युवा
ब्राह्मण आपापल्या कर्मात मग्न असायचे; त्यांच्यात खोटेपणा नव्हता. आणि तो राजा अद्भुत पराक्रमी, वज्रासारखा मजबूत आणि तरुण होता.
उद्यम्य मन्दरं दोर्भ्यां वहेत्सवनकाननम्। चतुष्पथगदायुद्धे सर्वप्रहरणेषु च
तो आपल्या हातांनी मंदार पर्वत उचलून वनातून नेऊ शकायचा; चौकातल्या युद्धात आणि सर्व प्रकारच्या शस्त्रास्त्रात तो कुशल होता.
नागपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च बभूव परिनिष्ठतः। बले विष्णुसमश्चासीत्तेजसा भास्करोपमः
तो हत्तीच्या आणि घोड्याच्या पाठीवरही पारंगत होता; बळाने विष्णूसारखा आणि तेजाने सूर्यासारखा होता.
अक्षोभ्यत्वेऽर्णवसमः सहिष्णुत्वे धरासमः। संमतः स महीपालः प्रसन्नपुरराष्ट्रवान्
स्थैर्यात समुद्रासारखा, सहनशीलतेत पृथ्वीप्रमाणे, तो राजा सर्वांचा मान्य होता आणि त्याच्याकडे भरभराटीची नगरी आणि राज्य होतं.
भूयो धर्मपरैर्भावैर्मुदितं जनमादिशत्
तो आपल्या आनंदी प्रजेला पुन्हा धर्मशील वागणुकीकडे वळवायचा.
संभवं भरतस्याहं चरितं च महामतेः। शकुन्तलायाश्चोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
मला भरत या बुद्धिमानाचा जन्म आणि त्याची कृत्यं, तसेच शकुंतलेचा उगम सत्यासहित ऐकायचा आहे.
दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला। तं वै पुरुषसिंहस्य भगवन्विस्तरं त्वहम्
पराक्रमी दुष्यंताने शकुंतलेला कसा प्राप्त केला, हे पुरुषसिंहाचं सविस्तर कथन, हे भगवंत, मला ऐकायचं आहे.
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्वं मतिमतां वर
हे सत्य जाणणाऱ्या, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ, मला हे सर्व ऐकायचं आहे.
वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृतः। बलेन चतुरङ्गेण वृतः परमवल्गुना
तो घनदाट जंगलात शेकडो घोडे आणि हत्ती यांच्या वेढ्यात गेला, आणि त्याच्या सोबत चारही अंगांनी सज्ज अशी तेजस्वी सेना होती.
खड्गशक्तिधरैर्वीरैर्गदामुसलपाणिभिः। प्रासतोमरहस्तैश्च ययौ योधशतैर्वृतः
त्याच्या आजूबाजूला तलवार, भाले, गदा, मुसळ, भाले आणि टोपले घेणारे शूर सैनिक शेकड्यांनी उभे होते.
सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुनदुभिनिःस्वनैः। रथनेमिस्वनैश्चैव सनागवरबृंहितैः
त्या सैनिकांच्या सिंहगर्जना, शंख आणि नगाऱ्यांचे आवाज, रथांच्या चाकांचा गडगडाट आणि हत्तींच्या गर्जना यांनी सारा परिसर दुमदुमून गेला.
नानायुधधरैश्चापि नानावेषधरैस्तथा। ह्रेषितस्वनमिश्रैश्च क्ष्वेडितास्फोटितस्वनैः
वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सजलेले, विविध पोशाख घातलेले पुरुष, घोड्यांच्या हिणकस आवाजात, शिट्ट्या आणि टाळ्यांच्या गजरात तिथे दिसत होते.