विचारश्च समुत्पन्नो निरीक्ष्य नहुषात्मजम् । कोऽन्वयं कस्य वा राज्ञः कथं वा स्वर्गमागतः
नहुषाचा पुत्र पाहून चर्चा सुरू झाली — 'हा कोण? कोणत्या राजाचा आहे? तो स्वर्गात कसा आला?'
कर्मणा केनसिद्धोऽयं क्व वाऽनेन तपश्चितम्। कथं वा ज्ञायते स्वर्गे केन वा ज्ञायतेऽप्युत
'कोणत्या कर्मामुळे त्याने हे मिळवले? त्याने कुठे तप केले? स्वर्गात त्याची ओळख कशी झाली आणि त्याला कोण ओळखतो?'
एवं विचास्यन्तस्ते राजानं स्वर्गवासिनः । दृष्ट्वा पप्रच्छुरन्योन्यं ययातिं नृपतिं प्रति
स्वर्गात राहणारे ते राजे असे विचार करत असताना, त्यांनी राजा ययातिला पाहिलं आणि एकमेकांना त्याच्याबद्दल विचारू लागले.
विमानपालाः शतशः स्वर्गद्वाराभिरक्षिणः । पृष्टा आसनपालाश्च न जानीमेत्यथाऽब्रुवन्
शेकडो विमानांचे रक्षक, स्वर्गद्वार सांभाळणारे, आणि आसनांची देखरेख करणारे जेव्हा विचारले गेले, तेव्हा त्यांनी म्हणाले, 'आम्हाला माहिती नाही.'
सर्वे ते ह्यावृतज्ञाना नाभ्यजानन्त तं नृपम् । स मुहूर्तादथ नृपो हतौजाश्चाभवत्तदा
त्यांचं ज्ञान झाकलं गेलं होतं, म्हणून त्यांनी त्या राजाला ओळखलं नाही; आणि लगेचच त्या राजाचं तेज कमी झालं.
अथ प्रचलितः स्थानादासनाच्च परिच्युतः। कम्पितेनेव मनसा धर्षितः शेकवाह्निना
मग तो राजा आपल्या जागेवरून हलला, आसनावरून खाली पडला; त्याचं मन जणू काही जोरदार वाऱ्याने हलवल्यासारखं अस्वस्थ झालं.
म्लानस्रग्भ्रष्टविज्ञानः प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदः । विघूर्णन्स्रस्तसर्वाङ्गः प्रभ्रष्टाभरणाम्बरः
त्याची फुलांची माळ कोमेजली, समज हरवली, मुकुट आणि कडे खाली पडले, तो डोलू लागला, अंग शिथिल झालं, दागिने आणि वस्त्रं गळून पडली.
अदृश्यमानस्तान्पश्यन्नपश्यंश्च पुनः पुनः । शून्यः शून्येन मनसा प्रपतिष्यन्महीतलम्
तो अदृश्य झाला, पण त्यांना पाहू लागला आणि पुन्हा न पाहू शकला; मन रिकामं, शून्य झालं, तो पृथ्वीवर कोसळू लागला.
किं मया मनसा ध्यातमशुभं धर्मदूषणम् । येनाहं चलितः स्थानादिति राजा व्यचिन्तयत्
माझ्या मनात मी कोणता अशुभ किंवा अधर्माचा विचार केला असेल, ज्यामुळे मी माझ्या जागेवरून हललो? असं राजा विचार करू लागला.
ते तु तत्रैव राजानः सिद्धाश्चाप्सरसस्तथा । अपश्यन्त निरालम्बं तं ययातिं परिच्युतम्
मग तिथे असलेले राजे, सिद्ध, आणि अप्सरा यांनी ययातिला आधार नसलेला, खाली पडलेला पाहिला.
अथैत्य पुरुषः कश्चित्क्षीणपुण्यनिपातकः । ययातिमब्रवीद्राजन्द्रेवराजस्य शासनात्
मग पुण्य कमी झाल्यामुळे खाली पडलेला एक मनुष्य इंद्राच्या आज्ञेने ययातीकडे आला आणि त्याच्याशी बोलू लागला.
अतीव मदमत्तस्त्वं न कंचिन्नावमन्यसे । मानेन भ्रष्टः स्वर्गस्ते नार्हस्त्वं पार्थिवात्मज
तू फारच गर्विष्ठ झालास, कोणालाही कमी लेखत नाहीस; तुझ्या अहंकारामुळे तुझं स्वर्गस्थान गेलं — तू त्यास पात्र नाहीस, राजपुत्रा.
न च प्रज्ञायसे गच्छ पतस्वेति तमब्रवीत् । पतेयं सत्स्विति वचस्त्रिरुत्त्का नहुषात्मजः
तुला हे कळतही नाही; जा, पडून जा! असं त्याने सांगितलं. नहुषाचा मुलगा म्हणाला, 'जर चांगले लोक असतील तर मी पडायला तयार आहे.'
पतिष्यंन्तयामास गतिं गतिमतां वरः। एतस्मिन्नेव काले तु नैमिषे पार्थिवर्षभान्
तो गतीमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राजा पडायचं ठरवतो; आणि त्याच वेळी, नैमिष क्षेत्रात, राजर्षींच्या मध्ये—
चतुरोऽपश्यत नृपस्तेषां मध्ये पपात ह । प्रतर्दनो वसुमनाः शिबिरौशीनरोऽष्टकः
त्या राजाने तिघांना पाहिलं आणि त्यांच्या मध्ये पडला: प्रतर्दन, वसुमान, शिबी, उशीनर आणि अष्टक.
वाजपेयेन यज्ञेन तर्पयन्ति सुरेश्वरम् । तेषामध्वरजं धूमं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
वाजपेय यज्ञाने ते देवाधिदेवाला तृप्त करत होते; त्यांच्या यज्ञाचा धूर स्वर्गाच्या दारापर्यंत पोहोचला होता.
ययातिरुपजिघ्रन्वै निपपात महीं प्रति । भूमौ स्वर्गे च संबद्धां नदीं धूममयीमिव । गङ्गां गामिव गच्छन्तीमालम्ब्य जगतीपतिः
ययातिने तो धूर ओढला आणि पृथ्वीच्या दिशेने पडू लागला; पृथ्वीवर आणि स्वर्गात, धुराची नदी जणू गंगा सारखी वाहत होती, तिला धरून तो जगाचा राजा खाली येऊ लागला.
श्रीमत्स्ववभृथाग्र्येषु चतुर्षु प्रतिबन्धुषु । मध्ये निपतितो राजा लोकपालोपमेषु सः
त्या चार तेजस्वी राजांच्या, मुख्य अवभृथाच्या वेळी, आपल्या नातलगांच्या मध्ये, तो राजा त्यांच्या मध्ये पडला, जणू लोकपालांसारखा.
चतुर्षु हुतकल्पेषु राजसिंहमहाग्निषु । पपात मध्ये राजर्षिर्ययातिः पुण्यसङ्क्षये
चार यज्ञाग्नी, राजसिंहासारखे प्रज्वलित, त्यांच्या मध्ये पुण्य संपल्यावर राजर्षी ययाति पडला.
तमाहुः पार्थिवाः सर्वे दीप्यमानमिव श्रिया । को भवान्कस्य वा बन्धुर्देशस्य नगरस्य वा
सर्व राजांनी त्याला पाहून, जणू तेजाने उजळलेला आहे असं वाटलं, आणि विचारलं: 'तू कोण? कोणाचा नातेवाईक? कोणत्या देशाचा किंवा नगराचा?'
यक्षो वाऽप्यथवा देवो गन्धर्वो राक्षसोऽपि वा । न हि मानुषरूपोसि कोवार्थः काङ्क्ष्यते त्वया
तू यक्ष असशील, की देव, की गंधर्व, की राक्षस असशील, पण तुझं रूप माणसासारखं नाही. मग इथे तुला नेमकं काय हवं आहे?
ययातिरस्मि राजर्षिः क्षीणपुण्यश्च्युतो दिवः। पतेयं सत्स्विति ध्यायन्भवत्सु पतितस्ततः
मी ययाति, राजर्षी, पुण्य संपल्यावर स्वर्गातून खाली पडलो. मी चांगल्या लोकांत पडावं असं मनाशी ठरवलं, आणि तसंच झालं.
सत्यमेतद्भवतु ते काङ्क्षितं पुरुषर्षभ । सर्वेषां नः क्रतुफलं धर्मश्च प्रतिगृह्यताम्
तुला जे हवं आहे ते खरंच होवो, श्रेष्ठ पुरुषा. आमच्या सर्वांच्या यज्ञाचं फळ आणि धर्म स्वीकारला जावो.
नाहं प्रतिग्रहधनो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽह्यहम्। न च मे प्रवणा बुद्धिः परपुण्यविनाशने
मी दानावर जगणारा ब्राह्मण नाही, मी क्षत्रिय आहे. आणि दुसऱ्यांचं पुण्य नष्ट करावं अशी माझ्या मनात इच्छा नाही.
एतस्मिन्नेव काले तु मृगचर्याक्रमागताम्। माधवीं प्रेक्ष्य राजानस्तेऽभिवाद्येदमब्रुवन्
त्याच वेळी, मृगांची शिकार करत फिरताना तिथे आलेली माधवी राजांना दिसली. त्यांनी तिला नमस्कार करून असे म्हणाले.
किमागमनकृत्यं ते किं कुर्मः शासनं तव। आज्ञाप्या हि वयं सर्वे तव पुत्रास्तपोधने
तू इथे कशासाठी आली आहेस? आम्ही तुझ्या आज्ञेने काय करू? कारण आम्ही सर्व तुझे पुत्र आहोत, तपश्चर्येने समृद्ध आणि तुझ्या आज्ञेला तयार.
तेषां तद्भाषितं श्रुत्वा माधवी परया मुदा। पितरं समुपागच्छद्ययातिं सा ववन्द च
त्यांच्या बोलण्याने माधवीला फार आनंद झाला. ती आपल्या वडिलांकडे, ययातीकडे गेली आणि त्यांना वंदन केलं.
स्पृष्ट्वा मूर्धनि तान्पुत्रांस्तापसी वाक्यमब्रवीत् । दौहित्रास्तव राजेन्द्र मम पुत्रा न ते पराः
तिने आपल्या मुलांच्या डोक्यावर हात ठेवून, ती तपस्विनी म्हणाली, 'राजेंद्र, हे तुझे नातू आहेत; हे माझेच पुत्र आहेत, दुसरे कोणी नाही.'
इमे त्वां तारयिष्यन्ति दिष्टमेतत्पुरातनम् । अहं ते दुहिता राजन्माधवी मृगचारिणी
हेच तुला तारतील—हे जुने वचन आहे. मी तुझीच मुलगी आहे, राजन, माधवी, मृगांची शिकार करणारी.
मयाऽप्युपचितो धर्मस्ततोऽर्धं प्रतिगृह्यताम् । यस्माद्राजन्नराः सर्वे अपत्यफलभागिनः
माझ्यामुळेही धर्म वाढला आहे; त्यातला अर्धा भाग स्वीकारावा. कारण, राजन, सर्व लोकांना अपत्याचं फळ मिळतं.