गुर्वर्थो दीयतामेव यदि गालव मन्यसे । इत्येवमाह सक्रोधो विश्वामित्रस्तपोधनः
"गालवा, तुला योग्य वाटत असेल तर गुरुदक्षिणा द्यावी," असं तपस्येने समृद्ध असलेल्या विश्वामित्रांनी थोड्या रागाने सांगितलं.
सोऽयं शोकेन महता तप्यमानो द्विजर्षभः । अशक्तः प्रतिकर्तुं तद्भवन्तं शरणं गतः
"हा श्रेष्ठ ब्राह्मण मोठ्या दुःखाने व्याकुळ झाला असून, फेडू शकत नाही म्हणून तुझ्या आश्रयाला आला आहे."
प्रतिगृह्य नरव्याघ्र त्वत्तो भिक्षां गतव्यथः । कृत्वाऽऽपवर्गं गुरवे चरिष्यति महत्तपः
"राजसिंहा, तुझ्याकडून भीक मिळाल्यावर तो चिंता विरहित होईल, गुरुदक्षिणा पूर्ण करून मोठी तपस्या करील."
तपसः संविभागेन भवन्तमपि योक्ष्यते। स्वेन राजर्षितपसा पूर्णं त्वां पूरयिष्यति
"तो आपल्या तपस्येचा भाग तुलाही देईल; राजर्षींच्या तपस्येने तो तुला पूर्णपणे संतुष्ट करील."
यावन्ति रोमाणि हये भवन्तीह नरेश्वर । तावन्तो वाजिनो लोकान्प्राप्नुवन्ति महीपते
राजा, घोड्याच्या अंगावर जितके केस असतात, तितक्या जगांमध्ये तो घोडा पोहोचतो, हे पृथ्वीचे अधिपती.
पात्रं प्रतिग्रहस्यायं दातुं पात्रं तथा भवान् । शङ्खे क्षीरमिवासक्तं भवत्वेतत्तथोपमम्
ही देणगी घेण्यास पात्र आहे, आणि तुम्हीही देणगी देण्यास तितकेच योग्य आहात; जसे शंखात दूध चिकटून राहते, तसेच हे उदाहरण योग्य आहे.
एवमुक्तः सुपर्णेन तथ्यं वचनमुत्तमम् । विमृश्यावहितो राजा निश्चित्य च पुनः पुनः
सुपर्णाने असे सत्य आणि उत्तम बोल सांगितल्यावर राजा लक्षपूर्वक आणि विचारपूर्वक पुन्हा पुन्हा मनाशी विचार करू लागला.
यष्टा क्रतुसहस्राणां दाता दानपतिः प्रभुः । ययातिः सर्वकाशीश इदं वचनमब्रवीत्
सर्व काशींचा अधिपती, हजारो यज्ञ करणारा, दानशूर आणि सामर्थ्यवान ययातिने असे शब्द सांगितले.
दृष्ट्वा प्रियसखं तार्क्ष्यं गालवं च द्विजर्षभम् । निदर्शनं च तपसो भिक्षां श्लाघ्यां च कीर्तिताम्
आपला प्रिय मित्र तार्क्ष्य आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण गालव यांना पाहून, तपस्येचे उदाहरण आणि उत्तम दानाची कीर्ती आठवून त्याने बोलायला सुरुवात केली.
अतीत्य च नृपानन्यानादित्यकुलसंभवान् । मत्सकाशमनुप्राप्तावेतां बुद्धिमवेक्ष्य च
सूर्यवंशात जन्मलेल्या इतर राजांना मागे टाकून, तुम्ही माझ्याकडे आलात आणि हे कृत्य योग्य आहे असे ठरवले.
अद्य मे सफलं जन्म तारितं चाद्य मे कलम् । अद्यायं तारितो देशो मम तार्क्ष्य त्वयाऽनघ
आज माझे जन्म सफल झाले, आज माझे ऋण फिटले; आज, पापरहित तार्क्ष्य, तुझ्यामुळे माझे राज्य मुक्त झाले.
वक्तुमिच्छामि तु सखे यथा जानासि मां पुरा । न तथा वित्तवानस्मि क्षीणं वित्तं च मे सखे
मित्रा, मी तुला सांगू इच्छितो, जसा मी पूर्वी होतो तसा आता नाही; माझे धन कमी झाले आहे, मित्रा.
न च शक्तोऽस्मि ते कर्तुं मोघमागमनं खग। न चाशामस्य विपर्षेर्वितथीकर्तुमुत्सहे
हे पक्षिराज, तुझे येणे व्यर्थ जाऊ देण्याची माझी शक्ती नाही; आणि या याचकाची आशा फोल ठरवण्याचे मी सहन करू शकत नाही.
पुत्रीं दास्यामि यत्कार्यमियं संपादयिष्यति। अभिगम्य हताशो हि निवृत्तो दहते कुलम्
मी माझी कन्या देईन; जे काही करायचे आहे ते ती पूर्ण करेल. कारण, आशावादी माणूस निराश होऊन परत गेला, तर तो आपल्या वंशाला जाळतो.
नातः परं वैनतेय किंचित्पापिष्ठमुच्यते । प्रथाशानाशनं लोके देहि नास्तीति वा वचः
यापेक्षा मोठे पाप दुसरे काही नाही, हे विनतेपुत्र; एखाद्या आशावानाला 'माझ्याकडे काही द्यायला नाही' असे सांगणे हे जगात सर्वात मोठे पाप आहे.
हताशो ह्यकृतार्थः सन्हतः संभावितो नरः । हिनस्ति तस्य पुत्रांश्च पौत्रांश्चाकुर्वतो हितम्
जो माणूस निराश आणि अपूर्ण इच्छेने, पण सन्मान मिळवून परत जातो, तो ज्याने त्याचे भले केले नाही त्याच्या मुलांना आणि नातवंडांना हानी पोहोचवतो.
तस्माच्चतुर्णां वंशानां स्थापयित्री सुता मम। `माधवी नाम तार्क्ष्येयं सर्वधर्मप्रदायिनी
म्हणून, माझी कन्या माधवी, हे तार्क्ष्य, चार वंश टिकवेल; ती सर्व धर्मांची देणारी आहे.
इयं सुरसुतप्रख्या सर्वधर्मोपचायिनी। सदा देवमनुष्यणामसुराणां च गालव । काङ्क्षिता रूपतो बाला सुता मे प्रतिगृह्यताम्
ती देवकन्येसारखी प्रसिद्ध आहे, सर्व धर्मांचे पालन करणारी आहे; देव, माणसे आणि असुर हिच्या सौंदर्यासाठी नेहमीच इच्छितात, हे गालव, माझी कन्या तू स्वीकार.
अस्याः शुल्कं प्रदास्यन्ति नृपा राज्यमपि ध्रवम्। किं पुनः श्यामकर्णानां हयानां द्वे चतुःशते
राजे तिला मिळवण्यासाठी राज्यही द्यायला तयार होतील; मग दोन जोडी काळेकान घोड्यांचे काय?
स भवाप्रतिगृह्णातु ममैतां माधवीं सुताम्। अहं दौहित्रवान्त्स्यां वै वर एष मम प्रभो
तो माझी कन्या माधवी स्वीकारो; मला नातवंडे होतील, हेच माझे इच्छित आहे, प्रभो.
स तस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः शंसितव्रतः ।' प्रतिगृह्य च तां कन्यां गालवः सह पक्षिणा। पुनर्द्रक्ष्याव इत्युक्त्वा प्रतस्थे सह कन्यया
त्याची व्रतस्थ ब्राह्मण गालवाने ती कन्या आणि पक्ष्याबरोबर स्वीकारली, 'आम्ही पुन्हा येऊ' असे सांगून कन्येसह निघून गेला.
उपलब्धमिदं द्वारमश्वानामिति चाण्डजः। उक्त्वा गालवमापृच्छ्य जगाम भवनं स्वकम्
घोडे मिळवण्याचा हा मार्ग सापडला, असे सांगून विनतेपुत्राने गालवाची परवानगी घेऊन आपल्या घरी परत गेला.
गते पतगराजे तु गालवः सह कन्यया। चिन्तयानः क्षमंदाने राजानं शुल्कतोऽगमत्
पक्षिराज निघून गेल्यावर गालव आपल्या कन्येसह, योग्य दान देऊ शकणाऱ्या राजाकडे कन्यादानाच्या विचारात मग्न होऊन गेला.
सोऽगच्छन्मनसेक्ष्वाकुं हर्यश्वं राजसत्तमम्। अयोध्यायां महावीर्यं चतुरङ्गबलान्वितम्
तो जात असताना, त्याच्या मनात इक्ष्वाकू वंशातील, अयोध्येतील, मोठ्या सामर्थ्याचा आणि चतुरंग सैन्य असलेल्या हर्यश्व या श्रेष्ठ राजाचा विचार आला.
कोशधान्यबलोपेतं प्रियपौरं द्विजप्रियम् । प्रजाभिकामं शाम्यन्तं कुर्वाणं तप उत्तमम्
तो राजा धन, धान्य आणि सैन्याने संपन्न होता, प्रजेला प्रिय, ब्राह्मणांना आवडणारा, संतानाची इच्छा असणारा, शांत आणि उत्तम तप करणारा होता.
तमुपागम्य विप्रः स हर्यश्वं गालवोऽब्रवीत् । कन्येयं मम राजेन्द्र प्रसवैः कुलवर्धिनी
गालव ब्राह्मण त्या हर्यश्व राजाजवळ गेला आणि म्हणाला, 'राजेंद्र, ही माझी कन्या आहे, ती तुझ्या वंशाला पुत्रांनी वाढवेल.'
इयं शुल्केन भार्यार्थं हर्यश्व प्रतिगृह्यताम् । शुल्कं ते कीर्तियिष्यामि तच्छ्रुत्वा संप्रधार्यताम्
'हर्यश्वा, ही कन्या मी तुला वधूस्वरूपात द्यायला आलो आहे; मी तुझे दान सर्वत्र प्रसिद्ध करीन. हे ऐकून नीट विचार कर.'
महावीर्यो महीपालः काशीनामीश्वरः प्रभुः। दिवोदास इति ख्यातो भैमसेनिर्नराधिपः
काशी देशाचा पराक्रमी आणि सामर्थ्यशाली राजा, भैमसेनी वंशातील, दिवोदास नावाने प्रसिद्ध होता.
तत्र गच्छावहे भद्रे शनैरागच्छ मा शुचः । धार्मिकः संयमे युक्तः सत्ये चैव जनेश्वरः
'भद्रे, आपण तिकडे जाऊ या; हळूहळू ये, दुःख करू नकोस. तो राजा धर्मनिष्ठ, संयमी आणि सत्यप्रिय आहे.'
तमुपागम्य स मुनिर्न्यायतस्तेन सत्कृतः। गालवः प्रसवस्यार्थे तं नृपं प्रत्यचोदयत्
मुनिने त्याच्याकडे जाऊन, त्याच्याकडून योग्य सन्मान मिळवला; गालवाने त्या राजाकडे संतानासाठी विनंती केली.