स त्वं याचात्र राजानं कंचिद्राजर्षिवंशजम् । अपीड्य राजा पौरान्हि यो नौ कुर्यात्कृतार्थिनौ
म्हणून, राजर्षींच्या कुळातील एखाद्या राजाकडे जा; जो राजा आपल्या प्रजेला त्रास देत नाही, तो आपली गरज पूर्ण करील.
अस्ति सोमान्ववाये मे जातः कश्चिन्नृपः सखा । अभिगच्छावहे तं वै तस्यास्ति विभवो भुवि
सोमवंशात जन्मलेला माझा एक मित्र राजा आहे; आपण त्याच्याकडे जाऊया, कारण त्याच्याकडे पृथ्वीवर खूप संपत्ती आहे.
ययातिर्नाम राजर्षिर्नोहुषः सत्यविक्रमः । स दास्यति मया चोक्तो भवता चार्थितः स्वयम्
त्याचं नाव ययाति आहे, तो नहुषकुळातील, सत्य आणि पराक्रमात खंबीर राजर्षी आहे; मी आणि तू दोघांनी मागितल्यास तो नक्कीच देईल.
विभवश्चास्य सुमहानासीद्धनपतेरिव । एवं गुरुधनं विद्वन्दानेनैव विशोधय
त्याच्याकडे कुबेरासारखी मोठी संपत्ती होती; म्हणून, ज्ञानी, गुरुदक्षिणा दानानेच पूर्ण कर.
तथा तौ कथयन्तौ च चिन्तयन्तौ च यत्क्षमम्। प्रतिष्ठाने नरपतिं ययातिं प्रत्युपस्थितौ
अशा प्रकारे दोघेही बोलत आणि योग्य काय ते विचार करत असताना, ते ययाति राजाच्या नगरीत पोहोचले.
प्रतिगृह्य च सत्कारैरर्घ्यपाद्यादिकं वरम् । पृष्टश्चागमने हेतुमुवाच विनतासुतः
त्यांचे स्वागत करून, पाय धुण्याचे पाणी वगैरे सन्मान दिल्यावर, विनतेचा पुत्र विचारण्यात आला की, त्यांच्या येण्याचे कारण काय आहे.
अयं मे नाहुष सखा गालवस्तपसो निधिः । विश्वामित्रस्य शिष्योऽभूद्वर्षाण्ययुतशो नृप
"नहुषकुळातील राजन, हा माझा मित्र गालव आहे, तपस्येचा खजिना; तो हजारो वर्षे विश्वामित्रांचा शिष्य होता, राजन."
सोऽयं तेनाभ्यनुज्ञात उपकारेप्सया द्विजः। तमाह भगवान्किं ते ददानि गुरुदक्षिणाम्
"हा ब्राह्मण, उपकार करण्याच्या इच्छेने विश्वामित्रांनी परवानगी दिल्यावर, त्यांना विचारण्यात आलं, 'गुरुदक्षिणा म्हणून तुला काय द्यावं?'"
असकृत्तेन चोक्तेन किंचिदागतमन्युना । अयमुक्तः प्रयच्छेति जानता विभवं लघु
"पुन्हा पुन्हा विचारल्यावर आणि थोड्या नाराजीने, त्यांना 'मला दे' असं सांगितलं, कारण त्यांना त्याच्या संपत्तीची मर्यादा माहिती होती."
एकतःश्यामकर्णानां शुभ्राणां शुद्धजन्मनाम् । अष्टौ शतानि मे देहि हयानां चन्द्रवर्चसाम्
"माझ्यासाठी एक काळा कान असलेल्या, शुभ्र रंगाच्या, शुद्ध वंशाच्या आणि चंद्रासारख्या तेजस्वी अशा आठशे घोडे दे."
गुर्वर्थो दीयतामेव यदि गालव मन्यसे । इत्येवमाह सक्रोधो विश्वामित्रस्तपोधनः
"गालवा, तुला योग्य वाटत असेल तर गुरुदक्षिणा द्यावी," असं तपस्येने समृद्ध असलेल्या विश्वामित्रांनी थोड्या रागाने सांगितलं.
सोऽयं शोकेन महता तप्यमानो द्विजर्षभः । अशक्तः प्रतिकर्तुं तद्भवन्तं शरणं गतः
"हा श्रेष्ठ ब्राह्मण मोठ्या दुःखाने व्याकुळ झाला असून, फेडू शकत नाही म्हणून तुझ्या आश्रयाला आला आहे."
प्रतिगृह्य नरव्याघ्र त्वत्तो भिक्षां गतव्यथः । कृत्वाऽऽपवर्गं गुरवे चरिष्यति महत्तपः
"राजसिंहा, तुझ्याकडून भीक मिळाल्यावर तो चिंता विरहित होईल, गुरुदक्षिणा पूर्ण करून मोठी तपस्या करील."
तपसः संविभागेन भवन्तमपि योक्ष्यते। स्वेन राजर्षितपसा पूर्णं त्वां पूरयिष्यति
"तो आपल्या तपस्येचा भाग तुलाही देईल; राजर्षींच्या तपस्येने तो तुला पूर्णपणे संतुष्ट करील."
यावन्ति रोमाणि हये भवन्तीह नरेश्वर । तावन्तो वाजिनो लोकान्प्राप्नुवन्ति महीपते
राजा, घोड्याच्या अंगावर जितके केस असतात, तितक्या जगांमध्ये तो घोडा पोहोचतो, हे पृथ्वीचे अधिपती.
पात्रं प्रतिग्रहस्यायं दातुं पात्रं तथा भवान् । शङ्खे क्षीरमिवासक्तं भवत्वेतत्तथोपमम्
ही देणगी घेण्यास पात्र आहे, आणि तुम्हीही देणगी देण्यास तितकेच योग्य आहात; जसे शंखात दूध चिकटून राहते, तसेच हे उदाहरण योग्य आहे.
एवमुक्तः सुपर्णेन तथ्यं वचनमुत्तमम् । विमृश्यावहितो राजा निश्चित्य च पुनः पुनः
सुपर्णाने असे सत्य आणि उत्तम बोल सांगितल्यावर राजा लक्षपूर्वक आणि विचारपूर्वक पुन्हा पुन्हा मनाशी विचार करू लागला.
यष्टा क्रतुसहस्राणां दाता दानपतिः प्रभुः । ययातिः सर्वकाशीश इदं वचनमब्रवीत्
सर्व काशींचा अधिपती, हजारो यज्ञ करणारा, दानशूर आणि सामर्थ्यवान ययातिने असे शब्द सांगितले.
दृष्ट्वा प्रियसखं तार्क्ष्यं गालवं च द्विजर्षभम् । निदर्शनं च तपसो भिक्षां श्लाघ्यां च कीर्तिताम्
आपला प्रिय मित्र तार्क्ष्य आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण गालव यांना पाहून, तपस्येचे उदाहरण आणि उत्तम दानाची कीर्ती आठवून त्याने बोलायला सुरुवात केली.
अतीत्य च नृपानन्यानादित्यकुलसंभवान् । मत्सकाशमनुप्राप्तावेतां बुद्धिमवेक्ष्य च
सूर्यवंशात जन्मलेल्या इतर राजांना मागे टाकून, तुम्ही माझ्याकडे आलात आणि हे कृत्य योग्य आहे असे ठरवले.
अद्य मे सफलं जन्म तारितं चाद्य मे कलम् । अद्यायं तारितो देशो मम तार्क्ष्य त्वयाऽनघ
आज माझे जन्म सफल झाले, आज माझे ऋण फिटले; आज, पापरहित तार्क्ष्य, तुझ्यामुळे माझे राज्य मुक्त झाले.
वक्तुमिच्छामि तु सखे यथा जानासि मां पुरा । न तथा वित्तवानस्मि क्षीणं वित्तं च मे सखे
मित्रा, मी तुला सांगू इच्छितो, जसा मी पूर्वी होतो तसा आता नाही; माझे धन कमी झाले आहे, मित्रा.
न च शक्तोऽस्मि ते कर्तुं मोघमागमनं खग। न चाशामस्य विपर्षेर्वितथीकर्तुमुत्सहे
हे पक्षिराज, तुझे येणे व्यर्थ जाऊ देण्याची माझी शक्ती नाही; आणि या याचकाची आशा फोल ठरवण्याचे मी सहन करू शकत नाही.
पुत्रीं दास्यामि यत्कार्यमियं संपादयिष्यति। अभिगम्य हताशो हि निवृत्तो दहते कुलम्
मी माझी कन्या देईन; जे काही करायचे आहे ते ती पूर्ण करेल. कारण, आशावादी माणूस निराश होऊन परत गेला, तर तो आपल्या वंशाला जाळतो.
नातः परं वैनतेय किंचित्पापिष्ठमुच्यते । प्रथाशानाशनं लोके देहि नास्तीति वा वचः
यापेक्षा मोठे पाप दुसरे काही नाही, हे विनतेपुत्र; एखाद्या आशावानाला 'माझ्याकडे काही द्यायला नाही' असे सांगणे हे जगात सर्वात मोठे पाप आहे.
हताशो ह्यकृतार्थः सन्हतः संभावितो नरः । हिनस्ति तस्य पुत्रांश्च पौत्रांश्चाकुर्वतो हितम्
जो माणूस निराश आणि अपूर्ण इच्छेने, पण सन्मान मिळवून परत जातो, तो ज्याने त्याचे भले केले नाही त्याच्या मुलांना आणि नातवंडांना हानी पोहोचवतो.
तस्माच्चतुर्णां वंशानां स्थापयित्री सुता मम। `माधवी नाम तार्क्ष्येयं सर्वधर्मप्रदायिनी
म्हणून, माझी कन्या माधवी, हे तार्क्ष्य, चार वंश टिकवेल; ती सर्व धर्मांची देणारी आहे.
इयं सुरसुतप्रख्या सर्वधर्मोपचायिनी। सदा देवमनुष्यणामसुराणां च गालव । काङ्क्षिता रूपतो बाला सुता मे प्रतिगृह्यताम्
ती देवकन्येसारखी प्रसिद्ध आहे, सर्व धर्मांचे पालन करणारी आहे; देव, माणसे आणि असुर हिच्या सौंदर्यासाठी नेहमीच इच्छितात, हे गालव, माझी कन्या तू स्वीकार.
अस्याः शुल्कं प्रदास्यन्ति नृपा राज्यमपि ध्रवम्। किं पुनः श्यामकर्णानां हयानां द्वे चतुःशते
राजे तिला मिळवण्यासाठी राज्यही द्यायला तयार होतील; मग दोन जोडी काळेकान घोड्यांचे काय?
स भवाप्रतिगृह्णातु ममैतां माधवीं सुताम्। अहं दौहित्रवान्त्स्यां वै वर एष मम प्रभो
तो माझी कन्या माधवी स्वीकारो; मला नातवंडे होतील, हेच माझे इच्छित आहे, प्रभो.