इयं दिग्दियिता राज्ञो वरुणस्य तु गोपतेः । सदा सलिलराजस्य प्रतिष्ठा चादिरेव च
ही दिशा म्हणजे जलराजा वरुण याची दिशा आहे; ही नेहमीच पाण्याच्या राजाची जागा आणि आधार आहे.
अत्र पश्चादहः सूर्यो विसर्जयति गाः स्वयम् । पश्चिमेत्यभिविख्याता दिगियं द्विजसत्तम
इथे दिवसाच्या शेवटी सूर्य स्वतः आपली किरणे मागे घेतो; ही दिशा पश्चिम म्हणून प्रसिद्ध आहे, द्विजश्रेष्ठ.
यादसामत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये । कश्यपो भगवान्देवो वरुणं स्माभ्यषेचयत्
इथे जलचरांच्या राज्यासाठी आणि पाण्याच्या रक्षणासाठी भगवंत कश्यप ऋषींनी वरुणाला राजा म्हणून अभिषेक केला.
अत्र पीत्वा समस्तान्वै वरुणस्य रसांस्तु षट् । जायते तरुणः सोमः शुक्लस्यादौ तमिस्रहा
इथे वरुणाच्या सहा रसांचे पान करून, पौर्णिमेच्या सुरुवातीला तरुण सोमाचा जन्म होतो आणि अंधार नाहीसा करतो.
अत्र पञ्चात्कृता दैत्या वायुना संयतास्तदा । निश्चसन्तो महावातैरर्दिताः सुषुपुर्द्विज
इथे वायूने दैत्यांना पाच प्रकारे बांधले; मोठ्या वाऱ्याने त्रस्त होऊन ते खाली पडले आणि झोपले, ब्राह्मण.
अत्र सूर्यं प्रणयिनं प्रतिगृह्णाति पर्वतः । अस्तो नाम यतः सन्ध्या पश्चिमा प्रतिसर्यति
इथे पर्वत सूर्याला, आपल्या प्रियाला, आपल्याकडे घेतो; या जागेला 'अस्त' म्हणतात, जिथून पश्चिमेकडील संध्या सुरू होते.
अतो रात्रिश्च निद्रा च निर्गता दिवसक्षये। जायते जीवलोकस्य हर्तुमर्धमिवायुषः
यामुळे दिवस संपल्यावर रात्र आणि झोप येते, जणू काही जिवंत प्राण्यांचे अर्धे आयुष्य घेऊन जाते.
अत्र देवीं दितिं सुप्तामात्मप्रसवधारिणीम् । विगर्भामकरोच्छक्रो यत्र जातो मरुद्गणः
इथे, देवी दिती झोपलेली असताना, स्वतःच्या गर्भाला धारण करत असताना, इंद्राने तिला गर्भहीन केले आणि तिथे मरुतांचा जन्म झाला.
अत्र मूलं हिमवतो मन्दरं याति शाश्वतम् । अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तोऽधिगम्यते
इथे हिमालयाचा मुळ म्हणजे मंदार पर्वत आहे; हजारो वर्षे पाऊस पडला तरी त्याचा शेवट गाठता येत नाही.
अत्र काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुरुहस्य च। उदधेस्तीरमासाद्य सुरभिः क्षरते पयः
इथे सोन्याच्या पर्वताजवळ आणि सोन्याच्या कमळाजवळ, समुद्राच्या किनाऱ्यावर सुरभी गाय दूध देते.
अत्र मध्ये समुद्रस्य कबन्धः प्रतिदृश्यते। स्वर्भानोः सूर्यकल्पस्य सोमसूर्यौ जिघांसतः
इथे समुद्राच्या मध्यभागी कबंध दिसतो, जिथे स्वरभानू सूर्य आणि चंद्राला पकडण्याची इच्छा ठेवून त्यांच्याशी स्पर्धा करतो.
सुवर्णशिरसोऽप्यत्र हरिरोम्णः प्रगायतः । अदृश्यस्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनिः
इथेच सोन्याचा डोका असलेल्या हरिरोमाचा, जो दिसत नाही आणि मोजता येत नाही, त्याचा मोठा आवाज ऐकू येतो.
अत्र ध्वजवती नाम कुमारी हरिमेधसः। आकाशे तिष्ठतिष्ठेति तस्थौ सूर्यस्य शासनात्
इथे हरिमेधसाची कन्या ध्वजवती नावाची कुमारिका सूर्याच्या आज्ञेने आकाशात उभी आहे.
अत्र वायुस्तथा वह्निरापः खं चापि गालव । आह्निकं चैव नैशं च दुःखं स्पर्शं विमुञ्चति
इथे, गालव, वारा, अग्नी, पाणी आणि आकाश, तसेच दिवस आणि रात्र, आपला त्रासदायक स्पर्श सोडतात.
अतःप्रभृति सूर्यस्य तिर्यगावर्तते गतिः। अत्र ज्योतींषि सर्वाणि विशन्त्यादित्यमण्डलम्
इथून सूर्याचा मार्ग तिरका वळतो; इथे सर्व तेजस्वी तारे आणि प्रकाश सूर्याच्या मंडळात प्रवेश करतात.
अष्टाविंशतिरात्रं च क्रम्य सह भानुना। निष्पतन्ति पुनः सूर्यात्सोमसंयोगयोगतः
अठ्ठावीस रात्री सूर्याबरोबर पार करून, चंद्राशी संयोग झाल्यावर ते पुन्हा सूर्यापासून बाहेर पडतात.
अत्र नित्यं स्रवन्तीनां प्रभवः सागरोदयः । अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणालये
इथेच सदैव वाहणाऱ्या नद्यांचा उगम आणि समुद्राचा उदय आहे; इथेच वरुणाच्या निवासात तीनही लोकांच्या पाण्याचा संग्रह आहे.
अत्र पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशनम् । अनादिनिधनस्यात्र विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
इथेच अनंत नागराजाचे निवासस्थान आहे; आणि इथेच सुरुवात आणि शेवट नसलेल्या विष्णूचे सर्वोच्च स्थान आहे.
अत्रानलसखस्यापि पवनस्य निवेशनम्। महर्षेः कश्यपस्यात्र मारीचस्य निवेशनम्
इथे अग्नीचा मित्र असलेल्या वायूचे निवासस्थान आहे; आणि इथेच महर्षी कश्यप, मरीचिपुत्र, यांचेही निवासस्थान आहे.
एष ते पश्चिमो मार्गो दिग्द्वारेण प्रकीर्तितः। ब्रूहि गालव गच्छावो बुद्धिः का द्विजसत्तम
हा तुझ्यासाठी पश्चिमेकडील मार्ग आहे, दिशा-द्वार म्हणून ओळखला जातो; सांग गालव, आपण जाऊ या—तुझा काय निर्णय आहे, श्रेष्ठ ब्राह्मण?
यस्मादुत्तार्यते पापाद्यस्मान्निश्रेयसोऽश्रुते । अस्मादुत्तारणबलादुत्तरेत्युच्यते द्विज ।। 1
पापातून आणि श्रेष्ठ कल्याण न मिळणाऱ्यांपासून जो पार नेतो, त्याच्या सामर्थ्यामुळे याला 'उत्तर' असे म्हणतात, द्विजा.
उत्तरस्य हिरण्यस्य परिवापस्य गालव । मार्गः पश्चिमपूर्वाभ्यां दिग्भ्यां वै मध्यमः स्मृतः
सोन्याच्या परिघाच्या उत्तरेस, गालव, हा मार्ग पश्चिम आणि पूर्व या दोन्ही दिशांमधील मधला मानला जातो.
अस्यां दिशि वरिष्ठायामुत्तरायां द्विजर्षभ । नासौम्यो नाविधेयात्मा नाधर्मो वसते जनः
या उत्तम उत्तर दिशेत, श्रेष्ठ द्विजा, इथे न दयाळू, न शिस्त नसलेले, न अधार्मिक लोक राहत नाहीत.
अत्र नारायणः कृष्णो जिष्णुश्चैव नरोत्तमः । बदर्यामाश्रमपदे तथा ब्रह्मा च शाश्वतः
इथे नारायण, कृष्ण, आणि विजयी श्रेष्ठ पुरुष बदरीच्या आश्रमात राहतात, तसेच शाश्वत ब्रह्माही.
अत्र वै हिमवत्पृष्ठे नित्यमास्ते महेश्वरः। `प्रकृत्या पुरुषः सार्धं युगान्ताग्निसमप्रभः
इथे हिमालयाच्या शिखरावर महेश्वर नेहमी वास करतो, तो युगाच्या शेवटीच्या ज्वाळेसारखा तेजस्वी आहे आणि प्रकृती व पुरुषासोबत आहे.
न स दृश्यो मुनिगणैस्तथा देवैः सवासवैः । गन्धर्वयक्षसिद्धैर्वा नरनारायणादृते
तो ऋषींच्या समुदायांना, देवांना इंद्रासह, किंवा गंधर्व, यक्ष, सिद्ध यांना दिसत नाही; फक्त नर आणि नारायण यांनाच तो दिसतो.
अत्र विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रचरणोऽव्ययः । सहस्रशिरसः श्रीमानेकः पश्यति मायया
इथे विष्णू, हजार डोळे, हजार पाय आणि हजार डोके असलेला, अमर आणि तेजस्वी, आपल्या मायेमुळे सर्व काही पाहतो.
अत्र राज्येन विप्राणां चन्द्रमाश्चाभ्यषिच्यत । अत्र गङ्गां महादेवः पतन्तीं गगनाच्च्युताम्
इथे ब्राह्मणांचा राजा म्हणून चंद्राचा अभिषेक झाला; इथेच महादेवाने आकाशातून पडणारी गंगा स्वीकारली.
प्रतिगृह्य ददौ लोके मानुषे ब्रह्मवित्तम । अत्र देव्या तपस्तप्तं महेश्वरपरीप्सया
ती गंगा स्वीकारून, महादेवाने ती माणसांच्या जगाला दिली, हे श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानी; इथेच देवीने महेश्वराची प्राप्ती व्हावी म्हणून कठोर तप केला.
अत्र कामश्च रोषश्च शैलश्चोमा च संबभुः । अत्र राक्षसयक्षाणां गन्धर्वाणां च गालव
इथेच काम, राग, पर्वत आणि उमा यांचा जन्म झाला; इथे राक्षस, यक्ष आणि गंधर्व यांच्यात, हे गालव,