अत्र राक्षसराजेन पौलस्त्येन महात्मना । रावणेन तपः कृत्वा सुरेभ्योऽमरता वृता
इथे राक्षसांचा राजा, पुलस्त्याचा महात्मा पुत्र रावण याने तप केला आणि देवांकडून अमरत्व मिळवले.
अत्र वृत्तेन वृत्रोऽपि शक्रशत्रुत्वमेयिवान् । अत्र सर्वासवः प्राप्ताः पुनर्गच्छन्ति पञ्चधा
इथे वृताने आपल्या वागणुकीमुळे इंद्राचा शत्रू झाला; इथे सर्व प्राणशक्ती प्राप्त होतात आणि पुन्हा पाच मार्गांनी परत जातात.
अत्र दुष्कृतकर्माणो नराः पच्यन्ति गालव । अत्र वैतरणी नाम नदी वैतरणैर्वृता
इथे, गालव, वाईट कर्म करणारे पुरुष यातना भोगतात; इथे वैतरणी नावाची नदी वाहते, जी वैतरण्यांनी वेढलेली आहे.
अत्र गत्वा सुखस्यान्तं दुःखस्यान्तं प्रपद्यते। अत्रावृत्तो दिनकरः सुरसं क्षरते पयः
इथे आल्यावर सुखाचा शेवट आणि दुःखाचा अंत मिळतो; इथे सूर्य परत फिरून देवांसाठी अमृताचे पाणी ओततो.
काष्ठां चासाद्य वासिष्ठीं हिममुत्सृजते पुनः। अत्राहं गालव पुरा क्षुधाऽऽर्तः परिचिन्तयन्
वसिष्ठांची सीमा गाठल्यावर तो पुन्हा हिम सोडतो; इथे, गालव, मी पूर्वी उपाशी होऊन खोल विचार केला होता.
लब्धवान्युध्यमानौ द्वौ बृहन्तौ गजकच्छपौ । अत्र चक्रधनुर्नाम सूर्याञ्जातो महानृषिः
प्रयत्न करताना मला दोन मोठी प्राणी — एक हत्ती आणि एक कासव — मिळाले; इथे चक्रधन्वन नावाचा महर्षी सूर्यापासून जन्मला.
विदुर्यं कपिलं देवं येनार्ताः सगरात्मजाः । अत्र सिद्धाः शिवा नाम ब्राह्मणा वेदपारगाः
इथे सगराच्या दुःखी पुत्रांनी विदुराचा पुत्र कपिल या देवाला ओळखले; इथे वेदपारंगत, सिद्ध आणि मंगल ब्राह्मण राहतात.
अधीत्य सकलान्वेदाँल्लेभिरे मोक्षमक्षयम्। अत्र भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता
सर्व वेद शिकून त्यांनी अक्षय मुक्ती मिळवली; इथे वासुकीच्या अधिपत्याखाली भोगवती नावाचे नगर आहे.
तक्षकेण च नागेन तथैवैरावतेन च। अत्र निर्याणकालेऽपि तमः संप्राप्यते महत्
इथे तक्षक नाग आणि ऐरावत नाग राहतात; इथून निघताना देखील मोठा अंधार सामोरा येतो.
अभेद्यं भास्करेणापि स्वयं वा कृष्णवर्त्मना । एष तस्यापि ते मार्गः परिचारस्य गालव । ब्रूहि मे यदि गन्तव्यं प्रतीचीं शृणु चापराम्
हा मार्ग सूर्यालाही भेदता येत नाही, कृष्णाच्याही मार्गाने नाही; गालव, हा तुझ्या प्रवासाचाही मार्ग आहे. तुला जायचे असेल तर मला सांग, आणि पश्चिम दिशेबद्दलही ऐक.
इयं दिग्दियिता राज्ञो वरुणस्य तु गोपतेः । सदा सलिलराजस्य प्रतिष्ठा चादिरेव च
ही दिशा म्हणजे जलराजा वरुण याची दिशा आहे; ही नेहमीच पाण्याच्या राजाची जागा आणि आधार आहे.
अत्र पश्चादहः सूर्यो विसर्जयति गाः स्वयम् । पश्चिमेत्यभिविख्याता दिगियं द्विजसत्तम
इथे दिवसाच्या शेवटी सूर्य स्वतः आपली किरणे मागे घेतो; ही दिशा पश्चिम म्हणून प्रसिद्ध आहे, द्विजश्रेष्ठ.
यादसामत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये । कश्यपो भगवान्देवो वरुणं स्माभ्यषेचयत्
इथे जलचरांच्या राज्यासाठी आणि पाण्याच्या रक्षणासाठी भगवंत कश्यप ऋषींनी वरुणाला राजा म्हणून अभिषेक केला.
अत्र पीत्वा समस्तान्वै वरुणस्य रसांस्तु षट् । जायते तरुणः सोमः शुक्लस्यादौ तमिस्रहा
इथे वरुणाच्या सहा रसांचे पान करून, पौर्णिमेच्या सुरुवातीला तरुण सोमाचा जन्म होतो आणि अंधार नाहीसा करतो.
अत्र पञ्चात्कृता दैत्या वायुना संयतास्तदा । निश्चसन्तो महावातैरर्दिताः सुषुपुर्द्विज
इथे वायूने दैत्यांना पाच प्रकारे बांधले; मोठ्या वाऱ्याने त्रस्त होऊन ते खाली पडले आणि झोपले, ब्राह्मण.
अत्र सूर्यं प्रणयिनं प्रतिगृह्णाति पर्वतः । अस्तो नाम यतः सन्ध्या पश्चिमा प्रतिसर्यति
इथे पर्वत सूर्याला, आपल्या प्रियाला, आपल्याकडे घेतो; या जागेला 'अस्त' म्हणतात, जिथून पश्चिमेकडील संध्या सुरू होते.
अतो रात्रिश्च निद्रा च निर्गता दिवसक्षये। जायते जीवलोकस्य हर्तुमर्धमिवायुषः
यामुळे दिवस संपल्यावर रात्र आणि झोप येते, जणू काही जिवंत प्राण्यांचे अर्धे आयुष्य घेऊन जाते.
अत्र देवीं दितिं सुप्तामात्मप्रसवधारिणीम् । विगर्भामकरोच्छक्रो यत्र जातो मरुद्गणः
इथे, देवी दिती झोपलेली असताना, स्वतःच्या गर्भाला धारण करत असताना, इंद्राने तिला गर्भहीन केले आणि तिथे मरुतांचा जन्म झाला.
अत्र मूलं हिमवतो मन्दरं याति शाश्वतम् । अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तोऽधिगम्यते
इथे हिमालयाचा मुळ म्हणजे मंदार पर्वत आहे; हजारो वर्षे पाऊस पडला तरी त्याचा शेवट गाठता येत नाही.
अत्र काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुरुहस्य च। उदधेस्तीरमासाद्य सुरभिः क्षरते पयः
इथे सोन्याच्या पर्वताजवळ आणि सोन्याच्या कमळाजवळ, समुद्राच्या किनाऱ्यावर सुरभी गाय दूध देते.
अत्र मध्ये समुद्रस्य कबन्धः प्रतिदृश्यते। स्वर्भानोः सूर्यकल्पस्य सोमसूर्यौ जिघांसतः
इथे समुद्राच्या मध्यभागी कबंध दिसतो, जिथे स्वरभानू सूर्य आणि चंद्राला पकडण्याची इच्छा ठेवून त्यांच्याशी स्पर्धा करतो.
सुवर्णशिरसोऽप्यत्र हरिरोम्णः प्रगायतः । अदृश्यस्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनिः
इथेच सोन्याचा डोका असलेल्या हरिरोमाचा, जो दिसत नाही आणि मोजता येत नाही, त्याचा मोठा आवाज ऐकू येतो.
अत्र ध्वजवती नाम कुमारी हरिमेधसः। आकाशे तिष्ठतिष्ठेति तस्थौ सूर्यस्य शासनात्
इथे हरिमेधसाची कन्या ध्वजवती नावाची कुमारिका सूर्याच्या आज्ञेने आकाशात उभी आहे.
अत्र वायुस्तथा वह्निरापः खं चापि गालव । आह्निकं चैव नैशं च दुःखं स्पर्शं विमुञ्चति
इथे, गालव, वारा, अग्नी, पाणी आणि आकाश, तसेच दिवस आणि रात्र, आपला त्रासदायक स्पर्श सोडतात.
अतःप्रभृति सूर्यस्य तिर्यगावर्तते गतिः। अत्र ज्योतींषि सर्वाणि विशन्त्यादित्यमण्डलम्
इथून सूर्याचा मार्ग तिरका वळतो; इथे सर्व तेजस्वी तारे आणि प्रकाश सूर्याच्या मंडळात प्रवेश करतात.
अष्टाविंशतिरात्रं च क्रम्य सह भानुना। निष्पतन्ति पुनः सूर्यात्सोमसंयोगयोगतः
अठ्ठावीस रात्री सूर्याबरोबर पार करून, चंद्राशी संयोग झाल्यावर ते पुन्हा सूर्यापासून बाहेर पडतात.
अत्र नित्यं स्रवन्तीनां प्रभवः सागरोदयः । अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणालये
इथेच सदैव वाहणाऱ्या नद्यांचा उगम आणि समुद्राचा उदय आहे; इथेच वरुणाच्या निवासात तीनही लोकांच्या पाण्याचा संग्रह आहे.
अत्र पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशनम् । अनादिनिधनस्यात्र विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
इथेच अनंत नागराजाचे निवासस्थान आहे; आणि इथेच सुरुवात आणि शेवट नसलेल्या विष्णूचे सर्वोच्च स्थान आहे.
अत्रानलसखस्यापि पवनस्य निवेशनम्। महर्षेः कश्यपस्यात्र मारीचस्य निवेशनम्
इथे अग्नीचा मित्र असलेल्या वायूचे निवासस्थान आहे; आणि इथेच महर्षी कश्यप, मरीचिपुत्र, यांचेही निवासस्थान आहे.
एष ते पश्चिमो मार्गो दिग्द्वारेण प्रकीर्तितः। ब्रूहि गालव गच्छावो बुद्धिः का द्विजसत्तम
हा तुझ्यासाठी पश्चिमेकडील मार्ग आहे, दिशा-द्वार म्हणून ओळखला जातो; सांग गालव, आपण जाऊ या—तुझा काय निर्णय आहे, श्रेष्ठ ब्राह्मण?