अत्र लोकत्रयस्यास्य पितृपक्षः प्रतिष्ठितः। अत्रोष्मपाणां देवानां निवासः श्रूयते द्विज
इथे या दिशेत तीनही लोकांचा पितरांचा भाग स्थिर आहे; इथेच, द्विजा, उष्णता पिणाऱ्या देवांचे निवासस्थान आहे असे सांगितले जाते.
अत्र विश्वे सदा देवाः पितृभिः सार्धमासते। इज्यमानाः स्म लोकेषु संप्राप्तास्तुल्यभागताम्
इथे सर्व विश्वदेव नेहमी पितरांसोबत राहतात; जगात त्यांची पूजा होत असल्याने त्यांना समान भाग मिळतो.
एतद्द्वितीयं देवस्य द्वारमाचक्षते द्विज। त्रुटिशो लवशश्चापि गण्यते कालनिश्चयः
ही, ब्राह्मणा, देवाची दुसरी द्वार समजली जाते; इथे काळाचे मोजमाप क्षण आणि लवांमध्ये केले जाते.
अत्र देवर्षयो नित्यं पितृलोकर्षयस्तथा। तथा राजर्षयः सर्वे निवसन्ति गतव्यथाः
इथे देवर्षी, पितृलोकातील ऋषी आणि सर्व राजर्षी कायमचे, दुःखरहित राहतात.
अत्र धर्मश्च सत्यं च कर्म चात्र निगद्यते। गतिरेषा द्विजश्रेष्ठ कर्मणामवसायिनाम्
इथे धर्म, सत्य आणि कर्म यांचा उल्लेख केला जातो; ही, श्रेष्ठ द्विजा, कर्म संपलेल्या लोकांची वाट आहे.
एषा दिक्सा द्विजश्रेष्ठ यां सर्वः प्रतिपद्यते। वृता त्वनवबोधेन सुखं तेन न गम्यते
हीच दक्षिण दिशा आहे, श्रेष्ठ द्विजा, जी सर्वांना प्राप्त होते; पण अज्ञानाने वेढलेल्यांना या मार्गाने सुख मिळत नाही.
नैर्ऋतानां सहस्रामि बहून्यत्र द्विजर्षभ । सृष्टानि प्रतिकूलानि द्रष्टव्यान्यकृतात्मभिः
इथे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, नैरृत जातीच्या हजारो शत्रुत्वाने भरलेल्या जीवांची निर्मिती झाली आहे, जे अपवित्र मनाच्या लोकांना दिसतात.
अत्र मन्दरकुञ्जेषु विप्रर्षिसदनेषु च। गायन्ति गाथा गन्धर्वाश्चित्तबुद्धिहरा द्विज
इथे मंदाराच्या कुंजांत आणि ब्राह्मण ऋषींच्या निवासस्थानी, गंधर्व मन आणि बुद्धी मोहून टाकणाऱ्या गाथा गातात, ब्राह्मणा.
अत्र सामानि गाथाभिः श्रुत्वा गीतानि रैवतः । गतदारो गतामात्यो गतराज्यो वनं गतः
इथे रैवताने गीते आणि गाथा ऐकल्या. त्याची पत्नी गेली, मंत्री गेले, राज्यही गेले, आणि तो वनात गेला.
अत्र सावर्मिना चैव यवक्रीतात्मजेन च। मर्यादा स्थापिता ब्रह्मन्यां सूर्यो नातिवर्तते
इथे सावर्णी आणि यवक्रीताचा मुलगा यांनी ब्रह्माच्या प्रदेशात अशी सीमा ठरवली की, तिथून सूर्यही पुढे जाऊ शकत नाही.
अत्र राक्षसराजेन पौलस्त्येन महात्मना । रावणेन तपः कृत्वा सुरेभ्योऽमरता वृता
इथे राक्षसांचा राजा, पुलस्त्याचा महात्मा पुत्र रावण याने तप केला आणि देवांकडून अमरत्व मिळवले.
अत्र वृत्तेन वृत्रोऽपि शक्रशत्रुत्वमेयिवान् । अत्र सर्वासवः प्राप्ताः पुनर्गच्छन्ति पञ्चधा
इथे वृताने आपल्या वागणुकीमुळे इंद्राचा शत्रू झाला; इथे सर्व प्राणशक्ती प्राप्त होतात आणि पुन्हा पाच मार्गांनी परत जातात.
अत्र दुष्कृतकर्माणो नराः पच्यन्ति गालव । अत्र वैतरणी नाम नदी वैतरणैर्वृता
इथे, गालव, वाईट कर्म करणारे पुरुष यातना भोगतात; इथे वैतरणी नावाची नदी वाहते, जी वैतरण्यांनी वेढलेली आहे.
अत्र गत्वा सुखस्यान्तं दुःखस्यान्तं प्रपद्यते। अत्रावृत्तो दिनकरः सुरसं क्षरते पयः
इथे आल्यावर सुखाचा शेवट आणि दुःखाचा अंत मिळतो; इथे सूर्य परत फिरून देवांसाठी अमृताचे पाणी ओततो.
काष्ठां चासाद्य वासिष्ठीं हिममुत्सृजते पुनः। अत्राहं गालव पुरा क्षुधाऽऽर्तः परिचिन्तयन्
वसिष्ठांची सीमा गाठल्यावर तो पुन्हा हिम सोडतो; इथे, गालव, मी पूर्वी उपाशी होऊन खोल विचार केला होता.
लब्धवान्युध्यमानौ द्वौ बृहन्तौ गजकच्छपौ । अत्र चक्रधनुर्नाम सूर्याञ्जातो महानृषिः
प्रयत्न करताना मला दोन मोठी प्राणी — एक हत्ती आणि एक कासव — मिळाले; इथे चक्रधन्वन नावाचा महर्षी सूर्यापासून जन्मला.
विदुर्यं कपिलं देवं येनार्ताः सगरात्मजाः । अत्र सिद्धाः शिवा नाम ब्राह्मणा वेदपारगाः
इथे सगराच्या दुःखी पुत्रांनी विदुराचा पुत्र कपिल या देवाला ओळखले; इथे वेदपारंगत, सिद्ध आणि मंगल ब्राह्मण राहतात.
अधीत्य सकलान्वेदाँल्लेभिरे मोक्षमक्षयम्। अत्र भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता
सर्व वेद शिकून त्यांनी अक्षय मुक्ती मिळवली; इथे वासुकीच्या अधिपत्याखाली भोगवती नावाचे नगर आहे.
तक्षकेण च नागेन तथैवैरावतेन च। अत्र निर्याणकालेऽपि तमः संप्राप्यते महत्
इथे तक्षक नाग आणि ऐरावत नाग राहतात; इथून निघताना देखील मोठा अंधार सामोरा येतो.
अभेद्यं भास्करेणापि स्वयं वा कृष्णवर्त्मना । एष तस्यापि ते मार्गः परिचारस्य गालव । ब्रूहि मे यदि गन्तव्यं प्रतीचीं शृणु चापराम्
हा मार्ग सूर्यालाही भेदता येत नाही, कृष्णाच्याही मार्गाने नाही; गालव, हा तुझ्या प्रवासाचाही मार्ग आहे. तुला जायचे असेल तर मला सांग, आणि पश्चिम दिशेबद्दलही ऐक.
इयं दिग्दियिता राज्ञो वरुणस्य तु गोपतेः । सदा सलिलराजस्य प्रतिष्ठा चादिरेव च
ही दिशा म्हणजे जलराजा वरुण याची दिशा आहे; ही नेहमीच पाण्याच्या राजाची जागा आणि आधार आहे.
अत्र पश्चादहः सूर्यो विसर्जयति गाः स्वयम् । पश्चिमेत्यभिविख्याता दिगियं द्विजसत्तम
इथे दिवसाच्या शेवटी सूर्य स्वतः आपली किरणे मागे घेतो; ही दिशा पश्चिम म्हणून प्रसिद्ध आहे, द्विजश्रेष्ठ.
यादसामत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये । कश्यपो भगवान्देवो वरुणं स्माभ्यषेचयत्
इथे जलचरांच्या राज्यासाठी आणि पाण्याच्या रक्षणासाठी भगवंत कश्यप ऋषींनी वरुणाला राजा म्हणून अभिषेक केला.
अत्र पीत्वा समस्तान्वै वरुणस्य रसांस्तु षट् । जायते तरुणः सोमः शुक्लस्यादौ तमिस्रहा
इथे वरुणाच्या सहा रसांचे पान करून, पौर्णिमेच्या सुरुवातीला तरुण सोमाचा जन्म होतो आणि अंधार नाहीसा करतो.
अत्र पञ्चात्कृता दैत्या वायुना संयतास्तदा । निश्चसन्तो महावातैरर्दिताः सुषुपुर्द्विज
इथे वायूने दैत्यांना पाच प्रकारे बांधले; मोठ्या वाऱ्याने त्रस्त होऊन ते खाली पडले आणि झोपले, ब्राह्मण.
अत्र सूर्यं प्रणयिनं प्रतिगृह्णाति पर्वतः । अस्तो नाम यतः सन्ध्या पश्चिमा प्रतिसर्यति
इथे पर्वत सूर्याला, आपल्या प्रियाला, आपल्याकडे घेतो; या जागेला 'अस्त' म्हणतात, जिथून पश्चिमेकडील संध्या सुरू होते.
अतो रात्रिश्च निद्रा च निर्गता दिवसक्षये। जायते जीवलोकस्य हर्तुमर्धमिवायुषः
यामुळे दिवस संपल्यावर रात्र आणि झोप येते, जणू काही जिवंत प्राण्यांचे अर्धे आयुष्य घेऊन जाते.
अत्र देवीं दितिं सुप्तामात्मप्रसवधारिणीम् । विगर्भामकरोच्छक्रो यत्र जातो मरुद्गणः
इथे, देवी दिती झोपलेली असताना, स्वतःच्या गर्भाला धारण करत असताना, इंद्राने तिला गर्भहीन केले आणि तिथे मरुतांचा जन्म झाला.
अत्र मूलं हिमवतो मन्दरं याति शाश्वतम् । अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तोऽधिगम्यते
इथे हिमालयाचा मुळ म्हणजे मंदार पर्वत आहे; हजारो वर्षे पाऊस पडला तरी त्याचा शेवट गाठता येत नाही.
अत्र काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुरुहस्य च। उदधेस्तीरमासाद्य सुरभिः क्षरते पयः
इथे सोन्याच्या पर्वताजवळ आणि सोन्याच्या कमळाजवळ, समुद्राच्या किनाऱ्यावर सुरभी गाय दूध देते.