अत्र वेदाञ्जगौ पूर्वं भगवाँल्लोकभावनः । अत्रैवोक्ता सवित्रासीत्सावित्री ब्रह्मवादिषु
इथे जगांचा सर्जक असलेल्या भगवंताने सर्वप्रथम वेदांचे गायन केले; इथेच ब्रह्मविद्येत निपुण असलेल्या मंडळींमध्ये सावित्रीने सावित्री मंत्र सांगितला.
अत्र दत्तानि सूर्येण यजूंषि द्विजसत्तम । अत्र लब्धवरः सोमः सुरैः क्रतुषु पीयते
इथे, श्रेष्ठ द्विजा, सूर्याने यजुर्वेदातील मंत्र दिले; इथे सोमाने देवांकडून वर मिळवून, यज्ञांत देवांना अर्पण केला जातो.
अत्र तृप्ता हुतवहाः स्वां योनिमुपभुञ्जते । अत्र पातालमाश्रित्य वरुणः श्रियमाप च
इथे तृप्त झालेले अग्निदेव आपलीच मूळ जागा अनुभवतात; इथेच वरुणाने पाताळात आश्रय घेत संपत्ती मिळवली.
अत्र पूर्वं वसिष्ठस्य पौराणस्य द्विजर्षभ । सूतिश्चैव प्रतिष्ठा च निधनं च प्रकाशते
इथे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, प्राचीन वसिष्ठ ऋषींचा जन्म, स्थैर्य आणि अंत प्रकट होतो.
ओङ्कारस्यात्र जायन्ते सृतयो दशतीर्दश । पिबन्ति मुनयो यत्र हविर्धूमं स्म धूमपाः
इथे ॐकारापासून दहा दिशांना दहा प्रवाह निर्माण होतात; इथे धूरावर उपजीविका करणारे ऋषी यज्ञाचा धूर पितात.
प्रोक्षिता यत्र बहवो वराहाद्या मृगा वने। शक्रेण यज्ञभागार्थे दैवतेषु प्रकल्पिताः
इथे, वनातील वराह आणि इतर अनेक प्राणी, इंद्राने देवांच्या यज्ञातील भागासाठी शुद्ध केले.
अत्राहिताः कृतघ्नाश्च मानुषाश्चासुराश्च ये। उदयंस्तान्हि सर्वान्वै क्रोधाद्धन्ति विभावसुः
इथे, जे कृतघ्न आहेत—माणसे असोत किंवा असुर—त्यांना अग्निदेव जाळतात; खरोखर, क्रोधाने अग्निदेव त्यांचा नाश करतात.
एतद्द्वारं त्रिलोकस्य स्वर्गस्य च सुखस्य च। एष पूर्वो दिशां भागो विशावोऽत्र यदीच्छसि
हीच तीनही लोकांची, स्वर्गाची आणि सुखाची द्वार आहे; ही पूर्व दिशा आहे, विश्वा, जर तुला हवी असेल.
प्रियं कार्यं हि मे तस्य यस्यास्मि वचने स्थितः। ब्रूहि गालव यास्यामि शृणु चाप्यपरां दिशम्
ज्याच्या आज्ञेत मी आहे, त्याचे प्रिय कार्यच मला करायचे आहे; सांग गालव, मी जाईन—आणि आता पुढील दिशेबद्दलही ऐक.
इयं विवस्वदा पूर्वं श्रौतेन विधिना किल। गुरवे दक्षिणा दत्ता दक्षिणेत्युच्यते च दिक्
ही दक्षिण दिशा पूर्वी विवस्वताने वेदविधीनुसार गुरूला दक्षिणा म्हणून दिली होती, म्हणून तिला 'दक्षिण' असे म्हणतात.
अत्र लोकत्रयस्यास्य पितृपक्षः प्रतिष्ठितः। अत्रोष्मपाणां देवानां निवासः श्रूयते द्विज
इथे या दिशेत तीनही लोकांचा पितरांचा भाग स्थिर आहे; इथेच, द्विजा, उष्णता पिणाऱ्या देवांचे निवासस्थान आहे असे सांगितले जाते.
अत्र विश्वे सदा देवाः पितृभिः सार्धमासते। इज्यमानाः स्म लोकेषु संप्राप्तास्तुल्यभागताम्
इथे सर्व विश्वदेव नेहमी पितरांसोबत राहतात; जगात त्यांची पूजा होत असल्याने त्यांना समान भाग मिळतो.
एतद्द्वितीयं देवस्य द्वारमाचक्षते द्विज। त्रुटिशो लवशश्चापि गण्यते कालनिश्चयः
ही, ब्राह्मणा, देवाची दुसरी द्वार समजली जाते; इथे काळाचे मोजमाप क्षण आणि लवांमध्ये केले जाते.
अत्र देवर्षयो नित्यं पितृलोकर्षयस्तथा। तथा राजर्षयः सर्वे निवसन्ति गतव्यथाः
इथे देवर्षी, पितृलोकातील ऋषी आणि सर्व राजर्षी कायमचे, दुःखरहित राहतात.
अत्र धर्मश्च सत्यं च कर्म चात्र निगद्यते। गतिरेषा द्विजश्रेष्ठ कर्मणामवसायिनाम्
इथे धर्म, सत्य आणि कर्म यांचा उल्लेख केला जातो; ही, श्रेष्ठ द्विजा, कर्म संपलेल्या लोकांची वाट आहे.
एषा दिक्सा द्विजश्रेष्ठ यां सर्वः प्रतिपद्यते। वृता त्वनवबोधेन सुखं तेन न गम्यते
हीच दक्षिण दिशा आहे, श्रेष्ठ द्विजा, जी सर्वांना प्राप्त होते; पण अज्ञानाने वेढलेल्यांना या मार्गाने सुख मिळत नाही.
नैर्ऋतानां सहस्रामि बहून्यत्र द्विजर्षभ । सृष्टानि प्रतिकूलानि द्रष्टव्यान्यकृतात्मभिः
इथे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, नैरृत जातीच्या हजारो शत्रुत्वाने भरलेल्या जीवांची निर्मिती झाली आहे, जे अपवित्र मनाच्या लोकांना दिसतात.
अत्र मन्दरकुञ्जेषु विप्रर्षिसदनेषु च। गायन्ति गाथा गन्धर्वाश्चित्तबुद्धिहरा द्विज
इथे मंदाराच्या कुंजांत आणि ब्राह्मण ऋषींच्या निवासस्थानी, गंधर्व मन आणि बुद्धी मोहून टाकणाऱ्या गाथा गातात, ब्राह्मणा.
अत्र सामानि गाथाभिः श्रुत्वा गीतानि रैवतः । गतदारो गतामात्यो गतराज्यो वनं गतः
इथे रैवताने गीते आणि गाथा ऐकल्या. त्याची पत्नी गेली, मंत्री गेले, राज्यही गेले, आणि तो वनात गेला.
अत्र सावर्मिना चैव यवक्रीतात्मजेन च। मर्यादा स्थापिता ब्रह्मन्यां सूर्यो नातिवर्तते
इथे सावर्णी आणि यवक्रीताचा मुलगा यांनी ब्रह्माच्या प्रदेशात अशी सीमा ठरवली की, तिथून सूर्यही पुढे जाऊ शकत नाही.
अत्र राक्षसराजेन पौलस्त्येन महात्मना । रावणेन तपः कृत्वा सुरेभ्योऽमरता वृता
इथे राक्षसांचा राजा, पुलस्त्याचा महात्मा पुत्र रावण याने तप केला आणि देवांकडून अमरत्व मिळवले.
अत्र वृत्तेन वृत्रोऽपि शक्रशत्रुत्वमेयिवान् । अत्र सर्वासवः प्राप्ताः पुनर्गच्छन्ति पञ्चधा
इथे वृताने आपल्या वागणुकीमुळे इंद्राचा शत्रू झाला; इथे सर्व प्राणशक्ती प्राप्त होतात आणि पुन्हा पाच मार्गांनी परत जातात.
अत्र दुष्कृतकर्माणो नराः पच्यन्ति गालव । अत्र वैतरणी नाम नदी वैतरणैर्वृता
इथे, गालव, वाईट कर्म करणारे पुरुष यातना भोगतात; इथे वैतरणी नावाची नदी वाहते, जी वैतरण्यांनी वेढलेली आहे.
अत्र गत्वा सुखस्यान्तं दुःखस्यान्तं प्रपद्यते। अत्रावृत्तो दिनकरः सुरसं क्षरते पयः
इथे आल्यावर सुखाचा शेवट आणि दुःखाचा अंत मिळतो; इथे सूर्य परत फिरून देवांसाठी अमृताचे पाणी ओततो.
काष्ठां चासाद्य वासिष्ठीं हिममुत्सृजते पुनः। अत्राहं गालव पुरा क्षुधाऽऽर्तः परिचिन्तयन्
वसिष्ठांची सीमा गाठल्यावर तो पुन्हा हिम सोडतो; इथे, गालव, मी पूर्वी उपाशी होऊन खोल विचार केला होता.
लब्धवान्युध्यमानौ द्वौ बृहन्तौ गजकच्छपौ । अत्र चक्रधनुर्नाम सूर्याञ्जातो महानृषिः
प्रयत्न करताना मला दोन मोठी प्राणी — एक हत्ती आणि एक कासव — मिळाले; इथे चक्रधन्वन नावाचा महर्षी सूर्यापासून जन्मला.
विदुर्यं कपिलं देवं येनार्ताः सगरात्मजाः । अत्र सिद्धाः शिवा नाम ब्राह्मणा वेदपारगाः
इथे सगराच्या दुःखी पुत्रांनी विदुराचा पुत्र कपिल या देवाला ओळखले; इथे वेदपारंगत, सिद्ध आणि मंगल ब्राह्मण राहतात.
अधीत्य सकलान्वेदाँल्लेभिरे मोक्षमक्षयम्। अत्र भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता
सर्व वेद शिकून त्यांनी अक्षय मुक्ती मिळवली; इथे वासुकीच्या अधिपत्याखाली भोगवती नावाचे नगर आहे.
तक्षकेण च नागेन तथैवैरावतेन च। अत्र निर्याणकालेऽपि तमः संप्राप्यते महत्
इथे तक्षक नाग आणि ऐरावत नाग राहतात; इथून निघताना देखील मोठा अंधार सामोरा येतो.
अभेद्यं भास्करेणापि स्वयं वा कृष्णवर्त्मना । एष तस्यापि ते मार्गः परिचारस्य गालव । ब्रूहि मे यदि गन्तव्यं प्रतीचीं शृणु चापराम्
हा मार्ग सूर्यालाही भेदता येत नाही, कृष्णाच्याही मार्गाने नाही; गालव, हा तुझ्या प्रवासाचाही मार्ग आहे. तुला जायचे असेल तर मला सांग, आणि पश्चिम दिशेबद्दलही ऐक.