निर्बन्धतस्तु बहुशो गालवस्य तपस्विनः। किंचिदागतसंरम्भो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम्
गालव या तपस्व्याच्या सततच्या आग्रहामुळे विश्वामित्र थोडेसे चिडून म्हणाले,
एकतःश्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम्। अष्टौ शतानि मे देहि गच्छ गालव मा चिरम्
एकाच वेळी चंद्रासारख्या तेजस्वी आणि काळ्या कानांच्या आठशे घोडे मला दे, आणि मग उशीर न करता जा, गालवा.
एवमुक्तस्तदा तेन विश्वामित्रेण धीमता। नास्ते न शेते नाहारं कुरुते गालवस्तदा
शहाण्या विश्वामित्रांनी असे सांगितल्यावर, त्या वेळी गालव न विश्रांती घेतो, न झोपतो, न अन्न घेतो.
त्वगस्थिभूतो हरिणाश्चिन्ताशोकपरायणः। शोचमानोऽतिमात्रं स दह्यमानश्च मन्युना । गालवो दुःखितो दुःखाद्विललाप सुयोधन
तो चिंतेने आणि दुःखाने अगदी सुकून गळून गेला, फारच शोक करत होता, रागाने जळत होता, आणि दुःखी होऊन गालव मोठ्याने रडू लागला.
कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थाः सञ्चयः कृतः । हयानां चन्द्रशुभ्राणां शतान्यष्टौ कुतो मम
माझे सुस्थितीत मित्र कुठे आहेत, माझ्याकडे साठवलेले धन कुठे आहे? आणि चंद्रासारख्या शुभ्र आठशे घोडे मला कुठून मिळणार?
कुतो मे भोजने श्रद्धा सुखश्रद्धा कुतश्च मे। श्रद्धा मे जीवितस्यापि छिन्ना किं जीवितेन मे
माझ्या जेवणात विश्वास कुठे आहे, समाधान कुठे आहे? आता तर जगण्यावरच माझा विश्वास तुटला आहे—मग मला या जीविताचा काय उपयोग?
अहं पारे समुद्रस्य पृथिव्या वा परं परात्। गत्वाऽऽत्मानं विमुञ्चामि किं फलं जीवितेन मे
समुद्राच्या पलीकडे किंवा पृथ्वीच्या टोकाला जाऊन मी आपले प्राण सोडीन—माझ्यासाठी या जीवनाचे काय फळ आहे?
अदनस्याकृतार्थस्य त्यक्तस्य विविधैः फलैः । ऋणं धारयमाणस्य कुतः सुखमनीहया
जेवण मिळत नाही, काही साध्य झाले नाही, सुखाच्या गोष्टींनी दूर केले आहे, आणि कर्जाने दबला आहे, अशा माणसाला या व्यर्थ जीवनात सुख कुठून मिळणार?
सुहृदां हि धनं भुक्त्वा कृत्वा प्रणयमीप्सितम् । प्रतिकर्तुमशक्तस्य जीवितान्मरणं वरम्
मित्रांचे धन उपभोगून, त्यांचे प्रेम मिळवून, जर परतफेड करता आली नाही, तर जगण्यापेक्षा मरणच बरे.
प्रतिश्रुत्य करिष्येति कर्तव्यं तदकुर्वतः । मिथ्यावचनदग्धस्य इष्टापूर्तं प्रणश्यति
'मी हे करीन' असे वचन देऊन जर ते पूर्ण केले नाही, तर खोट्या बोलण्याने मिळणारे सर्व पुण्य आणि यज्ञाचे फळ नष्ट होते.
न रूपमनृतस्यास्ति नानृतस्यास्ति सन्ततिः । नानृतस्याधिपत्यं च कुत एव गतिः शुभा
खोटेपणात सौंदर्य नाही, खोट्या बोलण्याने संतती होत नाही, आणि खोट्याला राज्यही मिळत नाही—मग त्यातून चांगला शेवट कसा होईल?
कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम्। अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
कृतघ्नाला कीर्ती कुठून मिळेल, स्थान किंवा सुख कुठून मिळेल? कृतघ्नावर विश्वास ठेवता येत नाही, आणि त्याच्या कृत्यांची क्षमा नाही.
न जीवत्यधनः पापः कुतः पापस्य तन्त्रणम्। पापो ध्रुवमवाप्नोति विनाशं नाशयन्कृतम्
दुष्ट माणसाकडे धन नसल्यास तो जगू शकत नाही; मग दुष्ट माणसाकडे काही साधन असूच कसे शकते? दुष्ट माणूस नेहमीच आपला नाश ओढवून घेतो, आणि जे काही केले आहे तेही नष्ट करतो.
सोऽहं पापः कृतघ्नस्य कृपणश्चानृतोऽपि च । गुरोर्यः कृतकार्यः संस्तत्करोमि न भाषितम्
मी दुष्ट आहे, उपकार विसरणारा आहे, दु:खी आहे, आणि खोटं बोलणारा आहे; मी गुरूची सेवा केली तरी त्याचा उल्लेख करत नाही.
सोऽहं प्राणान्विमोक्ष्यामि कृत्वा यत्नमनुत्तमम् । अर्थिता न मया काचित्कृतपूर्वा दिवौकसाम्
म्हणून आता मी सर्वतोपरी प्रयत्न करून आपले प्राण सोडणार आहे; मी आजवर कधीच स्वर्गातील कोणाकडे काही मागितले नव्हते.
मानयन्ति च मां सर्वे त्रिदशा यज्ञसंस्तरे। अहं तु विबुधश्रेष्ठं देवं त्रिभुवनेश्वरम् । विष्णुं गच्छाम्यहं कृष्णं गतिं गतिमतां वरम्
यज्ञसमारंभात सर्व देव मला मान देतात; पण मी मात्र त्रिभुवनाचा स्वामी, सर्वश्रेष्ठ, भक्तांना आश्रय देणारा कृष्ण, विष्णू याच्याकडे जाणार आहे.
भोगा यस्मात्प्रतिष्ठन्ते व्याप्य सर्वान्सुरासुरान्। प्रणतो द्रष्टुमिच्छामि कृष्णं योगिनमव्ययम्
सर्व देव आणि दैत्यांमध्ये सुख, संपत्ती सर्वत्र पसरली आहे म्हणून मी भक्तिभावाने योगी, अविनाशी कृष्ण यांना भेटायची इच्छा धरतो.
एवमुक्ते सखा तस्य गरुडो विनतात्मजः । दर्शयामास तं प्राह संहृष्टः प्रियकाम्यया
असं म्हटल्यावर त्याचा मित्र, विनतेचा पुत्र गरुड, आनंदाने त्याच्यावर प्रेमाने प्रकट झाला आणि त्याला संबोधून बोलला.
सहृद्भवान्मम मतः सुहृदां च मतः सुहृत्। ईप्सितेनाभिलाषेण योक्तव्यो विभवे सति
मित्र हा मनापासून जन्मतो, आणि मित्रांमध्ये तो खरा मित्र मानला जातो; ज्या गोष्टीची इच्छा आहे, ती मिळवण्यासाठी, संपत्ती असताना एकत्र यायला हवे.
विभवश्चास्ति मे विप्र वासवावरजो द्विज । पूर्वमुक्तस्त्वदर्थं च कृतः कामश्च तेन मे
माझ्याकडे संपत्ती आहे, हे ब्राह्मण, इंद्राचा धाकटा भाऊ, द्विजश्रेष्ठ; पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, तुझ्यासाठी माझी इच्छा पूर्ण झाली आहे.
स भवानेतु गच्छाव नयिष्ये त्वां यथासुखम् । देशं पारं पृथिव्या वा गच्छ गालव मा चिरम्
चल, आपण दोघे जाऊया; तुला जिथे हवे तिथे, सुखाने नेईन; गालव, पृथ्वीच्या टोकापर्यंत किंवा पलीकडे जायचे असेल तर उशीर करू नकोस.
अनुशिष्टोऽस्मि देवेन गालव ज्ञानयोनिना। ब्रूहि कामं तु कां यामि द्रष्टुं प्रथममो दिशम्
देवाने मला शिकवले आहे, गालव, जो ज्ञानाचा मूळ आहे; आता सांग, सर्वप्रथम कोणत्या दिशेला जाऊन पाहू?
पूर्वां वा दक्षिणां वाहमथवा पश्चिमां दिशम्। उत्तरां वा द्विजश्रेष्ठ कुतो गच्छामि गालव
पूर्वेकडे, दक्षिणेकडे, की पश्चिमेकडे जाऊ? की उत्तरेकडे जाऊ, द्विजश्रेष्ठ? कुठे जाऊ, गालव?
यस्यामुदयते पूर्वं सर्वलोकप्रभावनः । सविता यत्र सन्ध्यायां साध्यानां वर्तते तपः
ज्या दिशेला सूर्य सर्वप्रथम उगवतो, जो सर्व जगाला प्रकाश देतो, आणि जिथे संध्याकाळी साध्यगण तप करतात, ती दिशा.
यस्यां पूर्वं मतिर्जाता यया व्याप्तमिदं जगत्। चक्षुषी यत्र धर्मस्य यत्र चैष प्रतिष्ठितः
ज्या दिशेला सर्वप्रथम विचार जन्माला आला, ज्यामुळे हे जग व्यापले गेले, जिथे धर्माची दृष्टी आहे आणि जिथे तो स्थिर आहे.
कृतं यतो हुतं हव्यं सर्पते सर्वतोदिशम् ।। एतद्द्वारं द्विजश्रेष्ठ दिवसस्य तथाऽध्वनः
जिथून हवन केले जाते आणि जिथून आहुती सर्व दिशांना पसरते; हेच, द्विजश्रेष्ठ, दिवसाचे आणि मार्गाचे द्वार आहे.
अत्र पूर्वं प्रसूता वै दाक्षायण्यः प्रजाः स्त्रियः । यस्यां दिशि प्रवृद्धाश्च कश्यपस्यात्मसंभवाः
याच दिशेला दक्षाच्या कन्या, स्त्रिया, सर्वप्रथम जन्माला आल्या; आणि याच दिशेला कश्यपाच्या संततीने वाढ केली.
अदोमूला सुराणां श्रीर्यत्र शक्रोऽभ्यषिच्यत। सुरराज्येन विप्रर्षे देवैश्चात्र तपश्चितम्
याच ठिकाणी देवांची श्रीमंती मूळ आहे, जिथे शक्राचा अभिषेक झाला; याच ठिकाणी देवांनी तप केले आणि देवांचे राज्य मिळाले.
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्पूर्वेत्येषा दिगुच्यते। यस्मात्पूर्वतरे काले पूर्वमेवावृतासुरैः
या कारणामुळे, ब्राह्मण, या दिशेला 'पूर्व' असे म्हणतात; कारण पूर्वीच्या काळी देवांनी ही दिशा प्रथम व्यापली होती.
अत एव च सर्वेषां पूर्वामाशां प्रचक्षते । पूर्वं सर्वाणि कार्याणि दैवानि सुखमीप्सता
म्हणूनच सर्वजण पूर्वेला प्रमुख दिशा मानतात; सर्व शुभ कार्ये, दैवी किंवा सुखासाठी हवी असलेली, पूर्वेकडूनच सुरू केली जातात.