प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य नारदोऽयं महातपाः । माहात्म्यस्य तदा विष्णोः सोऽयं चक्रगदाधरः
हा नारद, महान तपस्वी आणि सर्वांचा साक्षीदार, त्याने प्रत्यक्ष विष्णूचं माहात्म्य पाहिलं आहे—तोच चक्र आणि गदा धारण करणारा.
दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा निश्वसन्भृकुटीमुखः। राधेयमभिसंप्रेक्ष्य जहास स्वनवत्तदा
पण दुर्योधन हे ऐकून, खोल श्वास घेत, कपाळावर आठ्या घालून, राधेयाकडे पाहत मोठ्याने हसला.
कदर्थीकृत्य तद्वाक्यमृषेः कण्वस्य दुर्मतिः । ऊरुं गजकराकारं ताडयन्निदमब्रवीत्
कण्व ऋषींच्या त्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून, त्या दुष्टाने आपल्या हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे जाड उरावर जोरात हात मारला आणि म्हणाला:
यथैवेश्वरसृष्टोऽस्मि यद्भावि या च मे गतिः। तथा महर्षे वर्तामि किं प्रलापः करिष्यति
जसा मी ईश्वराने घडवला आहे, जसं भविष्य आहे, आणि जशी माझी वाटचाल आहे, तसंच मी वागत आहे, महर्षे. तुझ्या बोलण्याने काय होणार?
ततः कण्वोऽब्रवीत्क्रुद्धो दुर्योधनमपण्डितम् । यस्मादूकं ताडयसि ऊरौ मृत्युर्भविष्यति
तेव्हा कण्व ऋषी रागावून त्या अज्ञानी दुर्योधनाला म्हणाले, 'तू ज्या उरावर हात मारतोस, तिथेच तुझा मृत्यू होईल.'
अनर्थे जातिनिर्बन्धं परार्थे लोभमोहितम्। अनार्यकेष्वभिरतं मरणे कृतनिश्चयम्
अपयशात अडकलेला, दुसऱ्याच्या लोभ व मोहात गुंतलेला, अधर्मात रमणारा आणि मृत्यूचा निर्णय केलेला—
ज्ञातीनां दुःखकर्तारं बन्धूनां शोकवर्धनम् । सुहृदां क्लेशदातारं द्विषतां हर्षवर्धनम्
जो आपल्या नातेवाईकांना दुःख देतो, आप्तांच्या दुःखात भर घालतो, मित्रांना त्रास देतो आणि शत्रूंच्या आनंदात वाढ करतो —
कथं नैनं विमार्गस्थं वारयन्तीह बान्धवाः। सौहृदाद्वा सुहृत्स्निग्धो भगवान्वा पितामहः
असा माणूस चुकीच्या मार्गावर गेला असताना, त्याच्या नातेवाईकांनी त्याला थांबवले नाही, हे कसे? मैत्री, आपुलकी किंवा आदरणीय पितामह यांची माया यामुळे का?
उक्तं भगवता वाक्यमुक्तं भीष्मेण यत्क्षमम्। उक्तं बहुविधं चैव नारदेनापि तच्छृणु
भगवंतांनी जे सांगितले, भीष्मांनी जे योग्य ते बोलले, आणि नारदांनी दिलेली अनेक शिकवण — हे सर्व ऐक.
दुर्लभो वै सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत्। तिष्ठते हि सुह्यद्यत्र न बन्धुस्तत्र तिष्ठते
खरा हितचिंतक सल्ला देणारा मित्र फार दुर्मिळ असतो, आणि खरा कल्याणकारी मित्रही मिळणे कठीणच. जिथे असा मित्र असतो, तिथे नातेवाईक राहत नाहीत.
श्रोतव्यमपि पश्यापि सुहृदां कुरुनन्दन। न कर्तव्यश्च निर्बन्धो निर्बन्धो हि सुदारुणः
ऐकायचे किंवा पाहायचे असले तरी, कुरु वंशाच्या आनंदा, हट्ट करू नये; कारण हट्ट फारच कठोर असतो.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा निर्बन्धतः प्राप्तो गालवेन पराजयः
यावर एक जुनी गोष्ट सांगतात — हट्टामुळे गालवाला कसा पराभव पत्करावा लागला, ती ऐक.
विश्वामित्रं तपस्यन्तं धर्मो जिज्ञासया पुरा । अभ्यगच्छत्स्वयं भूत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः
पूर्वी धर्माने, तप करणाऱ्या विश्वामित्रांची परीक्षा घ्यायची म्हणून, वसिष्ठ ऋषीचे रूप घेऊन त्यांच्याकडे गेला.
सप्तर्षीणामन्यतमं वेषमास्थाय भारत। बभुक्षुः क्षुधितो राजन्नाश्रमं कौशिकस्य तु
सप्तर्षींमधील एकाचा वेष घेऊन, हे भारत, भुकेलेपोटी आणि अन्नाच्या इच्छेने, कौशिकाच्या आश्रमात गेला.
विश्वामित्रोऽथ संभ्रान्तः श्रपयामास वै चरुम् । परमान्नस्य यत्नेन न च तं प्रत्यपालयत्
तेव्हा विश्वामित्र घाबरून गेला आणि मोठ्या प्रयत्नाने उत्तम तांदळाचा नैवेद्य तयार करू लागला, पण तो त्याला देता आला नाही.
अन्नं तेन यदा भुक्तमन्यैर्दत्तं तपस्विभिः । अथ गृह्णान्नमत्युष्णं विश्वामित्रोऽप्युपागमत्
ते अन्न इतर तपस्व्यांनी खाल्ले, ज्यांना ते दिले होते. मग विश्वामित्रही उरलेले, अजूनही गरम असलेले अन्न घ्यायला गेला.
भुक्तं मे तिष्ठ तावत्त्वमित्युक्त्वा भगवान्ययौ । विश्वामित्रस्ततो राजन्स्थित एव महाद्युतिः
भगवंत म्हणाले, 'मी अन्न खाल्ले; थोडा थांब,' आणि ते निघून गेले. विश्वामित्र, तेजस्वी ऋषी, तिथेच उभा राहिला.
भक्तं प्रगृह्य मूर्ध्ना वै बाहुभ्यां संशितव्रतः । स्थितः स्थाणुरिवाभ्याशे निश्चेष्टो मारुताशनः
आपल्या हातात अन्न धरून, कटिबद्ध राहून, तो वायूवरच जगत, डोक्याजवळ अन्न धरून, स्तंभासारखा हालचाल न करता उभा राहिला.
तस्य शुश्रूषणे यत्नमकरोद्गालवो मुनिः । गौरवाद्बहुमानाच्च हार्देन प्रियकाम्यया
त्यांची सेवा करण्यासाठी गालव ऋषीने मनापासून, आदर आणि प्रेमामुळे, पूर्ण प्रयत्न केला.
अथ वर्षशते पूर्णे धर्मः पुनरुपागमत्। वासिष्ठं वेषमास्थाय कौशिकं भोजनेप्सया
शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर, धर्म पुन्हा वसिष्ठाचा वेष घेऊन, कौशिकाकडून अन्न मागायला आला.
स दृष्ट्वा शिरसा भक्तं ध्रियमाणं महर्षिणा । तिष्ठता वायुभक्षेण विश्वामित्रेण धीमता
महर्षी विश्वामित्र डोक्याजवळ अन्न धरून, वायूवर जगत उभा आहे हे पाहून,
प्रतिगृह्य ततो धर्मस्तथैवोष्णं तथा नवम् । भुक्त्वा प्रीतोस्मि विप्रर्षे तमुक्त्वा स मुनिर्गतः
धर्माने तेच गरम, ताजे अन्न घेतले, खाल्ले आणि म्हणाला, 'मी तृप्त आहे,' आणि मग तो निघून गेला.
क्षत्रभावादपगतो ब्राह्मणत्वमुपागतः। धर्मस्य वचनात्प्रीतो विश्वामित्रस्तथाऽभवत्
क्षत्रियत्व सोडून, ब्राह्मणत्व प्राप्त झाले; धर्माच्या वचनामुळे विश्वामित्र तृप्त झाला.
विश्वामित्रस्तु शिष्यस्य गालवस्य तपस्विनः । शुश्रूषया च भक्त्या च प्रीतिमानित्युवाच ह
विश्वामित्र आपल्या तपस्वी शिष्य गालवाच्या भक्ती आणि सेवेमुळे प्रसन्न होऊन, त्याच्याशी प्रेमाने बोलला.
अनुज्ञातो मया वत्स यथेष्टं गच्छ गवालव। इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गालवो मुनिसत्तमम्
माझ्या परवानगीने, बाळा, हवे तसे गवाळवाकडे जा, असे मी सांगितल्यावर, गालव त्या श्रेष्ठ ऋषीला उत्तर देऊ लागला.
प्रीतो मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युतिम् । दक्षिणाः काः प्रयच्छामि भवते गुरुकर्मणि
गालव आनंदाने गोड शब्दांत तेजस्वी विश्वामित्राला म्हणाला, "गुरुजी, शिष्य म्हणून मी आपल्याला कोणती दक्षिणा द्यावी?"
दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म सिद्ध्यति मानद। दक्षिणानां हि दाता वै अपवर्गेण युज्यते
दक्षिणेसह केलेले कर्मच पूर्ण होते, हे मानदायक; कारण दक्षिणा देणारा खरेच मुक्तीला पात्र होतो.
स्वर्गे क्रतुफलं तद्धि दक्षिणा शान्तिरुच्यते। किमाहरामि गुर्वर्थं ब्रवीतु भगवानिति
स्वर्गात यज्ञाचे फळ म्हणजे दक्षिणा, तिला शांती असेही म्हणतात. गुरुंसाठी मी काय आणू, हे भगवंतांनी सांगावे.
स जानानस्तु भगवान्खिन्नं शुश्रूषणेन वै। विश्वामित्रस्तमसकृद्गच्छ गच्छेत्यचोदयत्
हे जाणून, विश्वामित्रांनी त्याच्या सेवेमुळे थकलेल्या गालवाला पुन्हा पुन्हा, 'जा, जा' असे सांगितले.
असकृद्गच्छगच्छेति विश्वामित्रेण भाषितः । किं ददानीति बहुशो गालवः प्रत्यभाषत
विश्वामित्र वारंवार 'जा, जा' असे म्हणत असतानाही, गालव पुन्हा पुन्हा 'मी काय द्यावे?' असे विचारू लागला.