सर्वकामदुघा नाम धेनुर्धारयते दिशम्। उत्तरां मातले धर्म्यां तथैलविलसंश्रिताम्
सर्वकामदुघा नावाची गाय उत्तरेला दिशा धरते, हे मातले, ती दिशा धर्ममय आणि तेलाने शोभलेली आहे.
आसां त पयसा मिश्रं पयो निर्मथ्य सागरे । मन्थानं मन्दरं कृत्वा देवैरसुरसंहितैः
या सर्वांच्या दुधाचे मिश्रण करून, समुद्रात दूध मंथन केले गेले, मंदार पर्वताला मंथनदंड करून, देव आणि असुरांनी मिळून.
अद्धृता वारुणी लक्ष्मीरमृतं चापि मातले। उच्चैःश्रवाश्चाश्वराजो मणिरत्नं च कौस्तुभम्
त्या वेळी वारुणी, लक्ष्मी आणि अमृत मिळाले, हे मातले; उच्चैःश्रवा नावाचा घोड्यांचा राजा आणि कौस्तुभ मणीही उत्पन्न झाले.
सुधाहारेषु च सुधां स्वधाभोजिषु च स्वधाम्। अमृतं चामृताशेषु सुरभी क्षरते पयः
जिथे अमृताचे प्रवाह आहेत, तिथे अमृत वाहते; जिथे स्वधा भक्षण करणारे आहेत, तिथे स्वधा मिळते; आणि अमरांमध्ये सुरभी दूध ओतते.
अत्र गाथा पुरा गीता रसातलनिवासिभिः । पौराणी श्रूयते लोके गीयते या मनीषिभिः
याच ठिकाणी, पूर्वी रसातळात राहणाऱ्यांनी एक गाथा गायली होती; ती पुरातन गाथा आजही जगात ऐकली जाते आणि ज्ञानी लोकांनी गायलेली आहे.
न नागलोके न स्वर्गे न विमाने त्रिविष्टपे। परिवासः सुखस्तादृक् रसातलतले यथा
नागलोकात, स्वर्गात किंवा त्रिविष्टप या दिव्य नगरीतही, जेवढे सुख रसातळात राहून मिळते, तेवढे कुठेच मिळत नाही.
इयं भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता। यादृशी देवराजस्य पुरी वर्याऽमरावती
ही भोगवती नावाची नगरी आहे, वासुकीने राखलेली; जशी देवराजाची अमरावती नगरी सुंदर आहे, तशीच ही देखील आहे.
एष शेषः स्थितो नागो येनेयं धार्यते सदा। तपसा लोकमुख्येन प्रभावसहिता मही
हा शेष नाग आहे, ज्याच्या योगाने ही पृथ्वी नेहमी धरली जाते; तपस्येने सामर्थ्य मिळवलेला, सर्व लोकांत श्रेष्ठ.
श्वेताचलनिभाकारो दिव्याभरणभूषितः । सहस्रं धारयन्मूर्ध्नां ज्वालाजिह्वो महाबलः
त्याचा रंग पांढऱ्या पर्वतासारखा आहे, दिव्य दागिन्यांनी सजलेला, हजारो मस्तके त्याच्या अंगी आहेत, ज्वाळासारख्या जिभा आणि प्रचंड बळ त्याच्यात आहे.
इह नानाविधाकारा नानाविधविभूषणाः। सुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः
इथे सुरसा देवीचे पुत्र, विविध रूपांचे आणि विविध अलंकारांनी सजलेले नाग, कोणतीही चिंता न करता राहतात.
मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः कमण्डलुकलक्षणाः। सहस्रसंख्या बलिन सर्वे रौद्राः स्वभावतः
त्यांच्या अंगावर मणी, स्वस्तिक, चक्र यांची चिन्हे आहेत, कमंडलूची खूण आहे; हे सर्व हजारोंच्या संख्येने, बलवान आणि स्वभावाने रौद्र आहेत.
सहस्रशिरसः केचित्केचित्पञ्चशताननाः । शतशीर्षास्तथा केचित्केचित्रिशिरसोऽपि च
काहींना हजार मस्तके आहेत, काहींना पाचशे तोंडे, काहींना शंभर मस्तके, तर काहींना तीन मस्तके आहेत.
द्विपञ्चशिरसः केचित्केचित्सप्तसुखास्तथा। महाभोगा महाकायाः पर्वताभोगभोगिनः
काहींना पन्नास मस्तके, काहींना सात सुखी मस्तके आहेत; त्यांचे फणा आणि देह फार मोठे आहेत, आणि त्यांचे वेटोळे पर्वतासारखे दिसतात.
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। नागानामेकवंशानां यथाश्रेष्ठं तु मे श्रुणु
इथे एकाच वंशातील हजारो, लाखो आणि कोट्यवधी नाग आहेत; त्यातले श्रेष्ठ नाग मी तुला सांगतो.
वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनञ्जयौ। कालीयो नहुषश्चैव कम्बलाश्वतरावुभौ
वासुकी, तक्षक, कर्कोटक, धनंजय, कालिय, नहुष, आणि कंबळ व अश्वतर हे दोघेही.
बाह्यकुण्डो मणिर्नागस्तथैवापूरणः खगः। वामनश्चैलपत्रश्च कुकुरः कुकुणस्तथा
बाह्यकुंड, मणी, नाग, अपूरण, खग, वामन, ऐलपत्र, कुकर आणि कुकुण हेही.
आर्यको नन्दकश्चैव तथा कलशपोतकौ । कैलासकः पिञ्जरको नागश्चैरावतस्तथा
आर्यक, नंदक, तसेच कलशपोत, कैलासक, पिंजरक, नाग आणि ऐरावत हे सर्व.
सुमनोमुखो दधिमुखः शङ्खो नन्दोपनन्दकौ । आप्तः कोटरकश्चैव शिखी निष्ठूरिकस्तथा
सुमनोमुख, दधिमुख, शंख, नंदोपानंद, आप्त, कोटरक, शिखी आणि निष्ठूरिक हे देखील.
तित्तिरिर्हस्तिभद्रश्च कुमुदो माल्यपिण्डकः। द्वौ पद्मौ पुण्डरीकश्च पुष्पो मुद्गरपर्णकः
तित्तिरी, हस्तिभद्र, कुमुद, माल्यपिंडक, दोन पद्म, पुंडरीक, पुष्प आणि मुद्गरपर्णक.
करवीरः पीठरकः संवृत्तो वृत्त एव च। पिण्डारो बिल्वपत्रश्च मूषिकादः शिरीषकः
करवीर, पीठरक, संवृत्त, वृत्त, पिंडार, बिल्वपत्र, मूषिकाद आणि शिरीषक.
दिलीपः शङ्खशीर्षश्च ज्योतिष्कोऽथापराजितः । कौरव्यो धृतराष्ट्रश्च कुहुरः कृशकस्तथा
दिलीप, शंखशीर्ष, ज्योतिष्क, अपराजित, कौरव्य, धृतराष्ट्र, कुहुर आणि कृशक.
विरजा धारणश्चैव सुबाहुर्मुखरो जयः । बधिरान्धौ विशुण्डिश्च विरसः सुरसस्तथा
विरजा, धारणा, सुभुज, मुखर, जय, बधिर, आंधळा, विशुण्डी, विरस आणि सुरस.
एते चान्ये च बहवः कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । मातले पश्य यद्यत्र कश्चित्ते रोचते वरः
हे आणि असे आणखी बरेच जण कश्यपांचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात. मातली, यात तुला जो योग्य वाटेल तो निवड.
मातलिस्त्वेकमव्यग्रः सततं संनिरीक्ष्य वै। पप्रच्छ नारदं तत्र प्रीतिमानिव चाभवत्
मातलीने सर्वांना शांतपणे पाहून, नारदाला विचारले आणि तो आनंदी दिसत होता.
स्थितो य एष पुरतः कौरव्यस्यार्यकस्य तु। द्युतिमान्दर्शनीयश्च कस्यैष कुलनन्दनः
आर्यक या कौरव्याच्या पुढे जो तेजस्वी आणि देखणा उभा आहे, तो कोणाचा सुपुत्र आहे?
कः पिता जननी चास्य कतमस्यैष भोगिनः। वंशस्य कस्यैष महान्केतुभूत इव स्थितः
त्याचे वडील आणि आई कोण? तो या सर्पांपैकी कोणाचा आहे? कोणत्या कुळाचा हा मोठा मानबिंबासारखा उभा आहे?
प्रणिधानेन धैर्येण रूपेण वयसा च मे। मनः प्रविष्टो देवर्षे गुणकेश्याः पतिर्वरः
त्याचे लक्ष, धैर्य, रूप आणि वय पाहून, हे देवरषी, माझे मन त्याच्याकडे ओढले गेले आहे; तो गुणकेशीसाठी उत्तम वर आहे.
मातलिं प्रीतमनसं दृष्ट्वा सुमुखदर्शनात्। निवेदयामास तदा माहात्म्यं जन्म कर्म च
मातलीला प्रसन्न आणि हसतमुख पाहून, नारदाने त्याची महती, जन्म आणि कृत्ये सांगितली.
ऐरावतकुले जातः सुमुखो नाम नागराट्। आर्यकस्य मतः पौत्रो दौहित्रो वामनस्य च
ऐरावताच्या वंशात जन्मलेला, सुमुख नावाचा नागराज आहे. तो आर्यकाचा नातू आणि वामनाचा दौहित्र मानला जातो.
एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो नाम मातले। नचिराद्वैतनेयेन पञ्चत्वमुपपादितः
मातली, याचा वडील चिकुर नावाचा नाग होता, ज्याला काही दिवसांपूर्वी गरुडाने मारले.