यद्यत्र न रुचिः काचिदेहि गच्छाव मातले । तं नयिष्यामि देशं त्वां वरं यत्रोपलप्स्यसे
मातली, जर तुला कुठेही समाधान वाटले नाही, तर आपण पुढे जाऊ. मी तुला तिथे घेऊन जाईन जिथे तुला हवे ते वर मिळेल.
इदं रसातलं नाम सप्तमं पृथिवीतलम्। यत्रास्ते सुरभिर्माता गवाममृतसंभवा
हे सातवे पृथ्वीचे तळ आहे, ज्याला रसातळ म्हणतात. इथे अमृतातून जन्मलेली गायींची माता सुरभी वास करते.
क्षरन्ती सततं क्षीरं पृथिवीसारसंभवम् । षण्णं रसानां सारेण रसमेकमनुत्तमम्
ती नेहमी पृथ्वीच्या सारातून उत्पन्न झालेले दूध ओतत असते. सहा रसांच्या सारातून एक उत्तम रस निर्माण करते.
अमृतेनाभितृप्तस्य सारमुद्गिरतः पुरा। पितामहस्य वदनादुदतिष्ठदनिन्दिता
पूर्वी, जेव्हा पितामह अमृताने पूर्ण तृप्त झाले, तेव्हा त्यांच्या तोंडातून त्याचा सार बाहेर पडला आणि दोषरहित सुरभी प्रकट झाली.
यस्याः क्षीरस्य धाराया निपतन्त्या महीतले। ह्रदः कृतः क्षीरनिधिः पवित्रं परमुच्यते
सुरभीच्या दूधाच्या धारा पृथ्वीवर पडल्या आणि तिथे एक सरोवर निर्माण झाले, जे दूधाचा साठा असून अत्यंत पवित्र मानले जाते.
पुष्पितस्येव फेनेन पर्यन्तमनुवेष्टितम्। पिबन्तो निवसन्त्यत्र फेनपा मुनिसत्तमाः
त्या सरोवराच्या काठावर फुलांच्या फुग्यासारखा फेस पसरलेला आहे. तिथे उत्तम ऋषी राहतात आणि त्या फेनावरच जगतात.
फेनपा नाम ते ख्याताः फेनाहाराश्च मातले। उग्रे तपसि वर्तन्ते येषां बिभ्यति देवताः
त्यांना फेनपा म्हणून ओळखले जाते, मातली. हे लोक फेनावरच उपजीविका करतात. त्यांचे तप इतके कठोर आहे की देवताही त्यांना घाबरतात.
अस्याश्चतस्रो धेन्वोऽन्या दिक्षु सर्वासु मातले। निवसन्ति दिशां पाल्यो धारयन्त्योदिशःस्म ताः
मातली, सुरभीच्या आणखी चार गायी आहेत, त्या सर्व दिशांमध्ये राहतात. त्या दिशांचे रक्षण करतात आणि त्या प्रदेशांना आधार देतात.
पूर्वां दिशं धारयते सुरूपा नाम सौरभी । दक्षिणां हंसिका कनाम धारयत्यपरां दिशम्
पूर्व दिशेला सुरूपा नावाची सौरभी उभी आहे, तर दक्षिण दिशेला हंसिका नावाची कनामा आहे.
पश्चिमा वारुणी दिक्च धार्यते वै सुभद्रया। महानुभावया नित्यं मातले विश्वरूपया
पश्चिम दिशा सुभद्रा या महान सामर्थ्यवान आणि नेहमी सर्व रूपे धारण करणाऱ्या मातेने धरली आहे, हे मातले.
सर्वकामदुघा नाम धेनुर्धारयते दिशम्। उत्तरां मातले धर्म्यां तथैलविलसंश्रिताम्
सर्वकामदुघा नावाची गाय उत्तरेला दिशा धरते, हे मातले, ती दिशा धर्ममय आणि तेलाने शोभलेली आहे.
आसां त पयसा मिश्रं पयो निर्मथ्य सागरे । मन्थानं मन्दरं कृत्वा देवैरसुरसंहितैः
या सर्वांच्या दुधाचे मिश्रण करून, समुद्रात दूध मंथन केले गेले, मंदार पर्वताला मंथनदंड करून, देव आणि असुरांनी मिळून.
अद्धृता वारुणी लक्ष्मीरमृतं चापि मातले। उच्चैःश्रवाश्चाश्वराजो मणिरत्नं च कौस्तुभम्
त्या वेळी वारुणी, लक्ष्मी आणि अमृत मिळाले, हे मातले; उच्चैःश्रवा नावाचा घोड्यांचा राजा आणि कौस्तुभ मणीही उत्पन्न झाले.
सुधाहारेषु च सुधां स्वधाभोजिषु च स्वधाम्। अमृतं चामृताशेषु सुरभी क्षरते पयः
जिथे अमृताचे प्रवाह आहेत, तिथे अमृत वाहते; जिथे स्वधा भक्षण करणारे आहेत, तिथे स्वधा मिळते; आणि अमरांमध्ये सुरभी दूध ओतते.
अत्र गाथा पुरा गीता रसातलनिवासिभिः । पौराणी श्रूयते लोके गीयते या मनीषिभिः
याच ठिकाणी, पूर्वी रसातळात राहणाऱ्यांनी एक गाथा गायली होती; ती पुरातन गाथा आजही जगात ऐकली जाते आणि ज्ञानी लोकांनी गायलेली आहे.
न नागलोके न स्वर्गे न विमाने त्रिविष्टपे। परिवासः सुखस्तादृक् रसातलतले यथा
नागलोकात, स्वर्गात किंवा त्रिविष्टप या दिव्य नगरीतही, जेवढे सुख रसातळात राहून मिळते, तेवढे कुठेच मिळत नाही.
इयं भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता। यादृशी देवराजस्य पुरी वर्याऽमरावती
ही भोगवती नावाची नगरी आहे, वासुकीने राखलेली; जशी देवराजाची अमरावती नगरी सुंदर आहे, तशीच ही देखील आहे.
एष शेषः स्थितो नागो येनेयं धार्यते सदा। तपसा लोकमुख्येन प्रभावसहिता मही
हा शेष नाग आहे, ज्याच्या योगाने ही पृथ्वी नेहमी धरली जाते; तपस्येने सामर्थ्य मिळवलेला, सर्व लोकांत श्रेष्ठ.
श्वेताचलनिभाकारो दिव्याभरणभूषितः । सहस्रं धारयन्मूर्ध्नां ज्वालाजिह्वो महाबलः
त्याचा रंग पांढऱ्या पर्वतासारखा आहे, दिव्य दागिन्यांनी सजलेला, हजारो मस्तके त्याच्या अंगी आहेत, ज्वाळासारख्या जिभा आणि प्रचंड बळ त्याच्यात आहे.
इह नानाविधाकारा नानाविधविभूषणाः। सुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः
इथे सुरसा देवीचे पुत्र, विविध रूपांचे आणि विविध अलंकारांनी सजलेले नाग, कोणतीही चिंता न करता राहतात.
मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः कमण्डलुकलक्षणाः। सहस्रसंख्या बलिन सर्वे रौद्राः स्वभावतः
त्यांच्या अंगावर मणी, स्वस्तिक, चक्र यांची चिन्हे आहेत, कमंडलूची खूण आहे; हे सर्व हजारोंच्या संख्येने, बलवान आणि स्वभावाने रौद्र आहेत.
सहस्रशिरसः केचित्केचित्पञ्चशताननाः । शतशीर्षास्तथा केचित्केचित्रिशिरसोऽपि च
काहींना हजार मस्तके आहेत, काहींना पाचशे तोंडे, काहींना शंभर मस्तके, तर काहींना तीन मस्तके आहेत.
द्विपञ्चशिरसः केचित्केचित्सप्तसुखास्तथा। महाभोगा महाकायाः पर्वताभोगभोगिनः
काहींना पन्नास मस्तके, काहींना सात सुखी मस्तके आहेत; त्यांचे फणा आणि देह फार मोठे आहेत, आणि त्यांचे वेटोळे पर्वतासारखे दिसतात.
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। नागानामेकवंशानां यथाश्रेष्ठं तु मे श्रुणु
इथे एकाच वंशातील हजारो, लाखो आणि कोट्यवधी नाग आहेत; त्यातले श्रेष्ठ नाग मी तुला सांगतो.
वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनञ्जयौ। कालीयो नहुषश्चैव कम्बलाश्वतरावुभौ
वासुकी, तक्षक, कर्कोटक, धनंजय, कालिय, नहुष, आणि कंबळ व अश्वतर हे दोघेही.
बाह्यकुण्डो मणिर्नागस्तथैवापूरणः खगः। वामनश्चैलपत्रश्च कुकुरः कुकुणस्तथा
बाह्यकुंड, मणी, नाग, अपूरण, खग, वामन, ऐलपत्र, कुकर आणि कुकुण हेही.
आर्यको नन्दकश्चैव तथा कलशपोतकौ । कैलासकः पिञ्जरको नागश्चैरावतस्तथा
आर्यक, नंदक, तसेच कलशपोत, कैलासक, पिंजरक, नाग आणि ऐरावत हे सर्व.
सुमनोमुखो दधिमुखः शङ्खो नन्दोपनन्दकौ । आप्तः कोटरकश्चैव शिखी निष्ठूरिकस्तथा
सुमनोमुख, दधिमुख, शंख, नंदोपानंद, आप्त, कोटरक, शिखी आणि निष्ठूरिक हे देखील.
तित्तिरिर्हस्तिभद्रश्च कुमुदो माल्यपिण्डकः। द्वौ पद्मौ पुण्डरीकश्च पुष्पो मुद्गरपर्णकः
तित्तिरी, हस्तिभद्र, कुमुद, माल्यपिंडक, दोन पद्म, पुंडरीक, पुष्प आणि मुद्गरपर्णक.
करवीरः पीठरकः संवृत्तो वृत्त एव च। पिण्डारो बिल्वपत्रश्च मूषिकादः शिरीषकः
करवीर, पीठरक, संवृत्त, वृत्त, पिंडार, बिल्वपत्र, मूषिकाद आणि शिरीषक.