कर्मणा क्षत्रियाश्चैते निर्घृणा भोगिभोजिनः । ज्ञातिसङ्क्षयकर्तृत्वाद्ब्राह्मण्यं न लभन्ति वैः
हे क्षत्रिय लोक क्रूर आणि भोगात रमणारे आहेत. आपलेच नातेवाईक संपवतात म्हणून त्यांना ब्राह्मणपद मिळत नाही.
नामानि चैषां वक्ष्यामि यथाप्राधान्यतः श्रृणु । मातले श्लाघ्यमेतद्धि कुलं विष्णुपरिग्रहम्
मी त्यांची नावे महत्त्वानुसार सांगतो, ऐक मातली. हे वंश विष्णूशी जोडलेले असल्याने खरोखरच गौरवास्पद आहे.
दैवतं विष्णुरेतेषां विष्णुरेव परायणम् । हृदि चैषां सदा विष्णुर्विष्णुरेव सदा गतिः
विष्णू हाच त्यांचा देव आहे, आणि विष्णूच त्यांचा अंतिम आश्रय आहे. त्यांच्या हृदयात नेहमी विष्णू वसतो आणि विष्णूच त्यांचा कायमचा ध्यास आहे.
सुवर्णचूडो नागाशी दारुणश्चण्डतुण्डकः । अनिलश्चानलश्चैव विशालाक्षोऽथ कुण्डली
सुवर्णचूड, नागाशी, दारुण, चंडतुंडक, अनिल, अनल, विशालाक्ष आणि कुंडली,
पङ्कजिद्वज्रविष्कम्भो वैनतेयोऽथ वामनः । वातवेगो दिशाचक्षुर्निमेषोऽनिमिषस्तथा
पंकजी, वज्रविष्कंभ, वैनतेय, वामन, वातवेग, दिशाचक्षु, निमेष आणि अनिमिष,
त्रिरावः सप्तरावश्च वाल्मीकिर्दीपकस्तथा । दैत्यद्वीपः सरिद्द्वीपः सारसः पद्मकेतनः
त्रिराव, सप्तराव, वाल्मीकि, दीपक, दैत्यद्वीप, सरिद्द्वीप, सारस आणि पद्मकेतन,
सुमुखश्चित्रकेतुश्च चित्रबर्हस्तथाऽनघः। मेषहृत्कुमुदो दक्षः सर्पान्तः सोमभोजनः
सुमुख, चित्रकेतु, चित्रबर्ह, अनघ, मेषहृत, कुमुद, दक्ष, सर्पांत आणि सोमभोजन,
गुरुभारः कपोतश्च सूर्यनेत्रश्चिरान्तकः । विष्णुधर्मा कुमारश्च परिबर्हो हरिस्तथा
गुरुभार, कपोत, सूर्यनेत्र, चिरांतक, विष्णुधर्मा, कुमार, परिभार आणि हरि,
सुस्वरो मधुपर्कश्च हेमवर्णस्तथैव च। मालयो मातरिश्वा च निशाकरदिवाकरौ
सुस्वर, मधुपर्क, हेमवर्ण, मालय, मातरिश्वा, निशाकर आणि दिवाकर,
एते प्रदेशमात्रेण मयोक्ता गरुडात्मजाः । प्राधान्यतस्ते यशसा कीर्तिताः प्राणिनश्चये
हे सर्व गरुडाचे पुत्र मी त्यांच्या प्रदेशानुसार सांगितले आहेत. त्यांची नावे त्यांच्या कीर्तीप्रमाणे येथे घेतली आहेत.
यद्यत्र न रुचिः काचिदेहि गच्छाव मातले । तं नयिष्यामि देशं त्वां वरं यत्रोपलप्स्यसे
मातली, जर तुला कुठेही समाधान वाटले नाही, तर आपण पुढे जाऊ. मी तुला तिथे घेऊन जाईन जिथे तुला हवे ते वर मिळेल.
इदं रसातलं नाम सप्तमं पृथिवीतलम्। यत्रास्ते सुरभिर्माता गवाममृतसंभवा
हे सातवे पृथ्वीचे तळ आहे, ज्याला रसातळ म्हणतात. इथे अमृतातून जन्मलेली गायींची माता सुरभी वास करते.
क्षरन्ती सततं क्षीरं पृथिवीसारसंभवम् । षण्णं रसानां सारेण रसमेकमनुत्तमम्
ती नेहमी पृथ्वीच्या सारातून उत्पन्न झालेले दूध ओतत असते. सहा रसांच्या सारातून एक उत्तम रस निर्माण करते.
अमृतेनाभितृप्तस्य सारमुद्गिरतः पुरा। पितामहस्य वदनादुदतिष्ठदनिन्दिता
पूर्वी, जेव्हा पितामह अमृताने पूर्ण तृप्त झाले, तेव्हा त्यांच्या तोंडातून त्याचा सार बाहेर पडला आणि दोषरहित सुरभी प्रकट झाली.
यस्याः क्षीरस्य धाराया निपतन्त्या महीतले। ह्रदः कृतः क्षीरनिधिः पवित्रं परमुच्यते
सुरभीच्या दूधाच्या धारा पृथ्वीवर पडल्या आणि तिथे एक सरोवर निर्माण झाले, जे दूधाचा साठा असून अत्यंत पवित्र मानले जाते.
पुष्पितस्येव फेनेन पर्यन्तमनुवेष्टितम्। पिबन्तो निवसन्त्यत्र फेनपा मुनिसत्तमाः
त्या सरोवराच्या काठावर फुलांच्या फुग्यासारखा फेस पसरलेला आहे. तिथे उत्तम ऋषी राहतात आणि त्या फेनावरच जगतात.
फेनपा नाम ते ख्याताः फेनाहाराश्च मातले। उग्रे तपसि वर्तन्ते येषां बिभ्यति देवताः
त्यांना फेनपा म्हणून ओळखले जाते, मातली. हे लोक फेनावरच उपजीविका करतात. त्यांचे तप इतके कठोर आहे की देवताही त्यांना घाबरतात.
अस्याश्चतस्रो धेन्वोऽन्या दिक्षु सर्वासु मातले। निवसन्ति दिशां पाल्यो धारयन्त्योदिशःस्म ताः
मातली, सुरभीच्या आणखी चार गायी आहेत, त्या सर्व दिशांमध्ये राहतात. त्या दिशांचे रक्षण करतात आणि त्या प्रदेशांना आधार देतात.
पूर्वां दिशं धारयते सुरूपा नाम सौरभी । दक्षिणां हंसिका कनाम धारयत्यपरां दिशम्
पूर्व दिशेला सुरूपा नावाची सौरभी उभी आहे, तर दक्षिण दिशेला हंसिका नावाची कनामा आहे.
पश्चिमा वारुणी दिक्च धार्यते वै सुभद्रया। महानुभावया नित्यं मातले विश्वरूपया
पश्चिम दिशा सुभद्रा या महान सामर्थ्यवान आणि नेहमी सर्व रूपे धारण करणाऱ्या मातेने धरली आहे, हे मातले.
सर्वकामदुघा नाम धेनुर्धारयते दिशम्। उत्तरां मातले धर्म्यां तथैलविलसंश्रिताम्
सर्वकामदुघा नावाची गाय उत्तरेला दिशा धरते, हे मातले, ती दिशा धर्ममय आणि तेलाने शोभलेली आहे.
आसां त पयसा मिश्रं पयो निर्मथ्य सागरे । मन्थानं मन्दरं कृत्वा देवैरसुरसंहितैः
या सर्वांच्या दुधाचे मिश्रण करून, समुद्रात दूध मंथन केले गेले, मंदार पर्वताला मंथनदंड करून, देव आणि असुरांनी मिळून.
अद्धृता वारुणी लक्ष्मीरमृतं चापि मातले। उच्चैःश्रवाश्चाश्वराजो मणिरत्नं च कौस्तुभम्
त्या वेळी वारुणी, लक्ष्मी आणि अमृत मिळाले, हे मातले; उच्चैःश्रवा नावाचा घोड्यांचा राजा आणि कौस्तुभ मणीही उत्पन्न झाले.
सुधाहारेषु च सुधां स्वधाभोजिषु च स्वधाम्। अमृतं चामृताशेषु सुरभी क्षरते पयः
जिथे अमृताचे प्रवाह आहेत, तिथे अमृत वाहते; जिथे स्वधा भक्षण करणारे आहेत, तिथे स्वधा मिळते; आणि अमरांमध्ये सुरभी दूध ओतते.
अत्र गाथा पुरा गीता रसातलनिवासिभिः । पौराणी श्रूयते लोके गीयते या मनीषिभिः
याच ठिकाणी, पूर्वी रसातळात राहणाऱ्यांनी एक गाथा गायली होती; ती पुरातन गाथा आजही जगात ऐकली जाते आणि ज्ञानी लोकांनी गायलेली आहे.
न नागलोके न स्वर्गे न विमाने त्रिविष्टपे। परिवासः सुखस्तादृक् रसातलतले यथा
नागलोकात, स्वर्गात किंवा त्रिविष्टप या दिव्य नगरीतही, जेवढे सुख रसातळात राहून मिळते, तेवढे कुठेच मिळत नाही.
इयं भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता। यादृशी देवराजस्य पुरी वर्याऽमरावती
ही भोगवती नावाची नगरी आहे, वासुकीने राखलेली; जशी देवराजाची अमरावती नगरी सुंदर आहे, तशीच ही देखील आहे.
एष शेषः स्थितो नागो येनेयं धार्यते सदा। तपसा लोकमुख्येन प्रभावसहिता मही
हा शेष नाग आहे, ज्याच्या योगाने ही पृथ्वी नेहमी धरली जाते; तपस्येने सामर्थ्य मिळवलेला, सर्व लोकांत श्रेष्ठ.
श्वेताचलनिभाकारो दिव्याभरणभूषितः । सहस्रं धारयन्मूर्ध्नां ज्वालाजिह्वो महाबलः
त्याचा रंग पांढऱ्या पर्वतासारखा आहे, दिव्य दागिन्यांनी सजलेला, हजारो मस्तके त्याच्या अंगी आहेत, ज्वाळासारख्या जिभा आणि प्रचंड बळ त्याच्यात आहे.
इह नानाविधाकारा नानाविधविभूषणाः। सुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः
इथे सुरसा देवीचे पुत्र, विविध रूपांचे आणि विविध अलंकारांनी सजलेले नाग, कोणतीही चिंता न करता राहतात.