मुहूर्तमरणास्त्वन्ये मानुषा मूगपक्षिणः। तैर्यग्योन्याश्च ये चान्ये जीवलोकचरास्तथा
काही मृत्यू क्षणिक असतात—माणसं, मुक प्राणी, पक्षी, इतर योन्यांचे जीव आणि या जगात भटकणारे सर्व जीव.
भूयिष्ठेन तु राजानः श्रियं भुक्त्वाऽऽयुषः क्षये। तरुणाः प्रतिपद्यन्ते भोक्तुं सुकृतदुष्कृते
बहुतेक वेळा, राजे आपली श्रीमंती उपभोगून, आयुष्य संपल्यावर, पुन्हा तरुण होऊन जन्म घेतात आणि आपले पुण्य-पाप भोगतात.
स भवान्धर्मपुत्रेण शमं कर्तुमिहार्हसि । पाण्डवाः कुरवश्चैव पालयन्तु वसुन्धरान्
म्हणून, तू धर्मपुत्राशी इथेच शांतता करावी; पांडव आणि कुरू मिळून पृथ्वीचे रक्षण करू देत.
बलवानहमित्येव न मन्तव्यं सुयोधन । बलवन्तो बलिभ्यो हि दृश्यन्ते पूरुषर्षभ
हे सुयोधन, 'मी बलवान आहे' असं समजू नकोस; कारण बलवानांमध्ये नेहमीच त्याहून बलवान असतात, हे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ.
न बलं बलिनां मध्ये बलं भवति कौरव । बलवन्तो हि ते सर्वे पाण्डवा देवविक्रमाः
हे कौरव, बलवानांमध्ये केवळ बळाचं वर्चस्व राहत नाही; कारण पांडव सर्वजण देवासारखी शक्ती असलेले बलवान आहेत.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मातलेर्दातुकामस्य कन्यां मृगयतो वरम्
इथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते—मातलीने आपल्या मुलीचं लग्न करण्यासाठी योग्य वर शोधला.
मतस्त्रिलोकराजस्य मातलिर्नाम सारथिः। तस्यैकैव कुले मन्या रूपतो लोकविश्रुता
आई, त्रैलोक्याच्या राजाचा सारथी मातलि नावाचा आहे. त्याच्या घराण्यात एकच सुंदर, सर्वत्र प्रसिद्ध अशी कन्या आहे.
गुणकेशीति विख्याता नाम्ना सा देवरूपिणी । श्रिया च वपुषा चैव स्त्रियोऽन्याःसाऽतिरिच्यते
ती कन्या गुणकेशी या नावाने ओळखली जाते. तिचा रूप आणि तेज इतके दिव्य आहेत की, इतर सर्व स्त्रियांपेक्षा ती उजवी आहे.
तस्याः प्रदानसमयं मातलिः सह भार्यया । ज्ञात्वा विममृशे राजंस्तत्परः परिचिन्तयन्
तिच्या विवाहाचा योग्य काळ आल्याचे समजून, मातलिने आपल्या पत्नीबरोबर विचारविनिमय केला आणि त्याचे मन याच गोष्टीत गुंतले.
धिक्खल्वलघुशीलानामुच्छ्रितानां यशस्विनाम्। नराणां मृदुसत्वानां कुले कन्याप्ररोहणम्
अरेरे, हलक्या वागणुकीच्या, चंचल किंवा मोठ्या कीर्तीच्या घरातही, सौम्य स्वभावाच्या मुलीचे संगोपन करणे किती कठीण असते!
मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते। कुलत्रयं संशयितं कुरुते कन्यका सताम्
मुलगी ज्या घरात जाते, तिच्या आईचे घर, वडिलांचे घर आणि सासर—ही तीन घराणी एकत्र येतात. त्यामुळे सज्जन लोकांना या नात्याबद्दल नेहमीच शंका वाटते.
देवमानुषलोकौ द्वौ मानुषेणैव चक्षुषा। अपगाह्यैव विचितौ न च मे रोचते वरः
मी देव आणि माणसांचे दोन्ही लोक आपल्या डोळ्यांनी पाहिले, सर्व बाजूंनी पाहिले, पण मला योग्य असा वर कुठेच सापडला नाही.
न देवान्नैव दितिजान्न गन्धर्वान्न मानुषान्। अरोचयद्वरकृते तथैव बहुलानृषीन्
वर निवडण्यासाठी देव, दैत्य, गंधर्व, माणसे किंवा अनेक ऋषी—यापैकी कुणीच तिला पसंत पडले नाहीत.
भार्यया तु स संमन्त्र्य सह रात्रौ सुधर्मया । मातलिर्नागलोकाय चकार गमने मतिम्
मग रात्री पत्नी सुधर्मेबरोबर चर्चा करून, मातलिने नागलोकात जाण्याचा निर्णय घेतला.
न मे देवमनुष्येषु गुणकेश्याः समो वरः। रूपतो दृश्यते कश्चिन्नागेषु भविता ध्रुवम्
देव किंवा माणसांत गुणकेशीसारखा रूपवान वर मला सापडला नाही; नक्कीच नागांमध्ये असा कुणीतरी मिळेल.
इत्यामन्त्र्य सुधर्मां स कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्। कन्यां शिरस्युपाघ्राय प्रविवेश महीतलम्
असे म्हणून, सुधर्मेला नमस्कार करून, त्याने आपल्या मुलीला डोक्यावरून आलिंगन दिले आणि पृथ्वीच्या पोटात गेला.
एतत्तु नागलोकस्य नाभिस्थाने स्थितं पुरम्। पातालमिति विख्यातं दैत्यदानवसेवितम्
हे नागलोकाच्या मध्यभागी असलेले नगर पाताळ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जिथे दैत्य आणि दानव वावरतात.
इदमद्भिः समं प्राप्ता ये केचिद्भुवि जङ्गमाः। प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिताः
इथे पृथ्वीवरचे जे काही जिवंत प्राणी पाण्याबरोबर येतात, ते आत जाताच भीतीने मोठमोठ्या आरोळ्या करतात.
अत्रासुरोऽग्निः सततं दीप्यते वारिभोजनः। व्यापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुध्यत
इथे असुरांचा अग्नी नेहमीच पेटलेला असतो आणि तो पाण्याने पोसला जातो. आपल्या कर्तव्याशी निष्ठावान असणाऱ्यांना तो बांधून ठेवतो असे जाणवते.
अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः ।। अतः सोमस्य हानिश्च वृद्धिश्चैव प्रदृश्यते
इथे देवांनी अमृत प्यायल्यावर, शत्रूंना हरवून, ते लपवले आहे. इथूनच चंद्राचा वाढणं आणि कमी होणं दिसून येतं.
अत्रादित्यो हयशिराः काले पर्वणि पर्वणि । उत्तिष्ठति सुवर्णाख्यो वाग्भिरापूरयञ्जगत्
इथेच हयशिरा नावाचा सूर्य प्रत्येक पक्षावर, सुवर्ण नावाने, उगवतो आणि आपल्या किरणांनी जग भरून टाकतो.
यस्मादलं समस्तास्ताः पतन्ति जलमूर्तयः । तस्मात्पातालमित्येव ख्यायते पुरमुत्तमम्
इथूनच सर्व जलरूपे खाली पडतात, म्हणून हे उत्तम नगर पाताळ या नावाने ओळखले जाते.
ऐरावणोऽस्मात्सलिलं गृहीत्वा जगतो हितः । मेघेष्वामुञ्चते शीतं यन्महेन्द्रः प्रवर्षति
इथूनच ऐरावत, जगाच्या भल्यासाठी, पाणी घेऊन ते मेघांमध्ये सोडतो आणि मग महेंद्र ते पाऊस म्हणून पृथ्वीवर बरसवतो.
ऐरावतो नागराजो वामनः कुमुदोऽञ्जनः । प्रसूताः सुप्रतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः
ऐरावत नागांचा राजा, वामन, कुमुद, अंजन—हे सगळे उत्तम हत्ती सुप्रतीक यांच्या वंशात जन्मले आहेत.
अत्र नानाविधाकारास्तिमयो नैकरूपिणः । अप्सु सोमप्रभां पीत्वा वसन्ति जलचारिणः
इथे अनेक प्रकारच्या रूपांत आणि आकारांत असलेली, वाफेपासून बनलेली विविध जीव, पाण्यात सोमासारख्या तेजाचा आस्वाद घेऊन राहतात.
अत्र सूर्यांशुभिर्भिन्नाः पातालतलमाश्रिताः । मृता हि दिवसे सूत पुनर्जीवन्ति वै निशि
इथे, सूर्यकिरणांनी विभागलेले आणि पाताळाच्या तळाशी राहणारे जे दिवसा मेलेले असतात, ते रात्री पुन्हा जिवंत होतात, हे सुत.
उदयन्नित्यशश्चात्र चन्द्रमा रश्मिबाहुभिः । अमृतं स्पृश्य संस्पर्शात्संजीवयतिदेहिनः
इथे चंद्र नेहमी आपल्या किरणांनी उगवतो; तो अमृताला स्पर्श करून, आपल्या स्पर्शाने देहधारकांना पुन्हा जिवंत करतो.
अत्र तेऽधर्मनिरता बद्धाः कालेन पीडिताः । दैतेया निवसन्ति स्म वासवेन हृतश्रियः
इथे जे अधर्मात मग्न होते, काळाच्या बंधनात आणि यातनांनी पिडलेले, इंद्राने श्रीहरलेले दैत्य, पूर्वी राहात असत.
अत्र भूतपतिर्नाम सर्वभूतमहेश्वरः । भूतये सर्वभूतानामचरत्तप उत्तमम्
इथे सर्व सृष्टीचा स्वामी, सर्व जीवांचा महेश्वर, सर्वांच्या कल्याणासाठी श्रेष्ठ तप करीत होता.
अत्र गोव्रतिनो विप्राः स्वाध्यायाम्नायकर्शिताः । त्यक्तप्राणा जितस्वर्गा निवसन्ति महर्षयः
इथे गायीच्या व्रताला पाळणारे, वेदाध्ययनाने थकलेले, प्राणत्याग करून स्वर्ग जिंकलेले ब्राह्मण आणि महर्षी राहतात.