असङ्ख्येया गुणाः पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दनः। त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्
पार्थाजवळ असंख्य गुण आहेत, पण जनार्दन त्याहूनही श्रेष्ठ आहे; कुंतीपुत्र धनंजयाला खरी ओळख फक्त तुलाच आहे.
नरनारायणौ यौ तौ तावेवार्जुनकेशवौ । विजानीहि महाराज प्रवीरौ पुरुषोत्तमौ
नर आणि नारायण हेच अर्जुन आणि केशव आहेत, हे ओळख, राजन; हे दोघेही पराक्रमी आणि सर्व पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.
यद्येतदेवं जानासि न च मामभिशङ्कसे । आर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः
जर तुला हे खरं वाटत असेल आणि माझ्यावर शंका नसेल, तर आर्य बुद्धीने पांडवांशी शांतता कर, हे भारत.
अथ चेन्मन्यसे श्रेयो न मे भेदो भवेदिति । प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कृथाः
पण जर तुला असं वाटत असेल की माझ्याशी फूट होऊ नये, तर, हे भरतश्रेष्ठ, शांतता राख आणि युद्धाचा विचार करू नकोस.
भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवि । तत्तथैवास्तु भद्रं ते स्वार्थमेवोपचिन्तय
हे कुरुश्रेष्ठ, तुमचं वंश पृथ्वीवर फार मानाचं आहे; ते असंच राहू दे—तुला शुभेच्छा—आपला खरा हिताचा विचार कर.
जामदग्न्यवचः श्रुत्वा कण्वेऽपि भगवानृषिः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि
जामदग्न्याचं बोलणं ऐकल्यावर, भगवंत कण्व ऋषींनीही कुरु सभेत दुर्योधनाला हे शब्द सांगितले.
अक्षयश्चाव्ययश्चैव ब्रह्मा लोकपितामहः। तथैव भगवन्तौ तौ नरनारायणावृषी
ब्रह्मा हे जगांचे सनातन आणि अविनाशी पितामह आहेत; तसेच नर-नारायण हे दोघेही भाग्यवान ऋषी आहेत.
आदित्यानां हि सर्वेषां विष्णुरेकः सनातनः। अजथ्यश्चाव्ययश्चैव शाश्वतः प्रभुरीश्वरः
सर्व आदित्यांमध्ये फक्त विष्णूच सनातन, अजन्मा, अविनाशी, चिरंतन, सर्वांचा स्वामी आणि ईश्वर आहे.
निमित्तमरणाश्चान्ये चन्द्रसूर्यौ मही जलम् । वायुरग्निस्तथाऽऽकाशं ग्रहास्तारागणास्तथा
इतर सर्व मृत्यूचे कारण आहेत—चंद्र, सूर्य, पृथ्वी, पाणी, वारा, अग्नी, आकाश, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह.
ते च क्षयान्ते जगतो हित्वा लोकत्रयं सदा। क्षयं गच्छन्ति वै सर्वे सृज्यन्ते च पुनः पुनः
जगाचा काळ संपला की हे सर्व नेहमीच तीनही लोकं सोडून नष्ट होतात आणि पुन्हा पुन्हा निर्माण होतात.
मुहूर्तमरणास्त्वन्ये मानुषा मूगपक्षिणः। तैर्यग्योन्याश्च ये चान्ये जीवलोकचरास्तथा
काही मृत्यू क्षणिक असतात—माणसं, मुक प्राणी, पक्षी, इतर योन्यांचे जीव आणि या जगात भटकणारे सर्व जीव.
भूयिष्ठेन तु राजानः श्रियं भुक्त्वाऽऽयुषः क्षये। तरुणाः प्रतिपद्यन्ते भोक्तुं सुकृतदुष्कृते
बहुतेक वेळा, राजे आपली श्रीमंती उपभोगून, आयुष्य संपल्यावर, पुन्हा तरुण होऊन जन्म घेतात आणि आपले पुण्य-पाप भोगतात.
स भवान्धर्मपुत्रेण शमं कर्तुमिहार्हसि । पाण्डवाः कुरवश्चैव पालयन्तु वसुन्धरान्
म्हणून, तू धर्मपुत्राशी इथेच शांतता करावी; पांडव आणि कुरू मिळून पृथ्वीचे रक्षण करू देत.
बलवानहमित्येव न मन्तव्यं सुयोधन । बलवन्तो बलिभ्यो हि दृश्यन्ते पूरुषर्षभ
हे सुयोधन, 'मी बलवान आहे' असं समजू नकोस; कारण बलवानांमध्ये नेहमीच त्याहून बलवान असतात, हे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ.
न बलं बलिनां मध्ये बलं भवति कौरव । बलवन्तो हि ते सर्वे पाण्डवा देवविक्रमाः
हे कौरव, बलवानांमध्ये केवळ बळाचं वर्चस्व राहत नाही; कारण पांडव सर्वजण देवासारखी शक्ती असलेले बलवान आहेत.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मातलेर्दातुकामस्य कन्यां मृगयतो वरम्
इथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते—मातलीने आपल्या मुलीचं लग्न करण्यासाठी योग्य वर शोधला.
मतस्त्रिलोकराजस्य मातलिर्नाम सारथिः। तस्यैकैव कुले मन्या रूपतो लोकविश्रुता
आई, त्रैलोक्याच्या राजाचा सारथी मातलि नावाचा आहे. त्याच्या घराण्यात एकच सुंदर, सर्वत्र प्रसिद्ध अशी कन्या आहे.
गुणकेशीति विख्याता नाम्ना सा देवरूपिणी । श्रिया च वपुषा चैव स्त्रियोऽन्याःसाऽतिरिच्यते
ती कन्या गुणकेशी या नावाने ओळखली जाते. तिचा रूप आणि तेज इतके दिव्य आहेत की, इतर सर्व स्त्रियांपेक्षा ती उजवी आहे.
तस्याः प्रदानसमयं मातलिः सह भार्यया । ज्ञात्वा विममृशे राजंस्तत्परः परिचिन्तयन्
तिच्या विवाहाचा योग्य काळ आल्याचे समजून, मातलिने आपल्या पत्नीबरोबर विचारविनिमय केला आणि त्याचे मन याच गोष्टीत गुंतले.
धिक्खल्वलघुशीलानामुच्छ्रितानां यशस्विनाम्। नराणां मृदुसत्वानां कुले कन्याप्ररोहणम्
अरेरे, हलक्या वागणुकीच्या, चंचल किंवा मोठ्या कीर्तीच्या घरातही, सौम्य स्वभावाच्या मुलीचे संगोपन करणे किती कठीण असते!
मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते। कुलत्रयं संशयितं कुरुते कन्यका सताम्
मुलगी ज्या घरात जाते, तिच्या आईचे घर, वडिलांचे घर आणि सासर—ही तीन घराणी एकत्र येतात. त्यामुळे सज्जन लोकांना या नात्याबद्दल नेहमीच शंका वाटते.
देवमानुषलोकौ द्वौ मानुषेणैव चक्षुषा। अपगाह्यैव विचितौ न च मे रोचते वरः
मी देव आणि माणसांचे दोन्ही लोक आपल्या डोळ्यांनी पाहिले, सर्व बाजूंनी पाहिले, पण मला योग्य असा वर कुठेच सापडला नाही.
न देवान्नैव दितिजान्न गन्धर्वान्न मानुषान्। अरोचयद्वरकृते तथैव बहुलानृषीन्
वर निवडण्यासाठी देव, दैत्य, गंधर्व, माणसे किंवा अनेक ऋषी—यापैकी कुणीच तिला पसंत पडले नाहीत.
भार्यया तु स संमन्त्र्य सह रात्रौ सुधर्मया । मातलिर्नागलोकाय चकार गमने मतिम्
मग रात्री पत्नी सुधर्मेबरोबर चर्चा करून, मातलिने नागलोकात जाण्याचा निर्णय घेतला.
न मे देवमनुष्येषु गुणकेश्याः समो वरः। रूपतो दृश्यते कश्चिन्नागेषु भविता ध्रुवम्
देव किंवा माणसांत गुणकेशीसारखा रूपवान वर मला सापडला नाही; नक्कीच नागांमध्ये असा कुणीतरी मिळेल.
इत्यामन्त्र्य सुधर्मां स कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्। कन्यां शिरस्युपाघ्राय प्रविवेश महीतलम्
असे म्हणून, सुधर्मेला नमस्कार करून, त्याने आपल्या मुलीला डोक्यावरून आलिंगन दिले आणि पृथ्वीच्या पोटात गेला.
एतत्तु नागलोकस्य नाभिस्थाने स्थितं पुरम्। पातालमिति विख्यातं दैत्यदानवसेवितम्
हे नागलोकाच्या मध्यभागी असलेले नगर पाताळ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जिथे दैत्य आणि दानव वावरतात.
इदमद्भिः समं प्राप्ता ये केचिद्भुवि जङ्गमाः। प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिताः
इथे पृथ्वीवरचे जे काही जिवंत प्राणी पाण्याबरोबर येतात, ते आत जाताच भीतीने मोठमोठ्या आरोळ्या करतात.
अत्रासुरोऽग्निः सततं दीप्यते वारिभोजनः। व्यापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुध्यत
इथे असुरांचा अग्नी नेहमीच पेटलेला असतो आणि तो पाण्याने पोसला जातो. आपल्या कर्तव्याशी निष्ठावान असणाऱ्यांना तो बांधून ठेवतो असे जाणवते.
अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः ।। अतः सोमस्य हानिश्च वृद्धिश्चैव प्रदृश्यते
इथे देवांनी अमृत प्यायल्यावर, शत्रूंना हरवून, ते लपवले आहे. इथूनच चंद्राचा वाढणं आणि कमी होणं दिसून येतं.