पृच्छामि त्वां वसुमानौषदश्वि- र्यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र। यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
हे धनवान आणि औषधींचे स्वामी, मी तुझ्याला विचारतो—राजन, माझ्यासाठी स्वर्गात एखादा लोक आहे का? जर आकाशात असा लोक असेल, हे महात्मा, तर त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुलाच समजतो.
यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च। लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै तेनान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
हे आकाश, पृथ्वी आणि दिशा, आणि तुझ्या तेजामुळे चमकणारा सूर्य—हे सगळे लोक स्वर्गातच स्थिर आहेत आणि त्याच्यामुळे मर्यादित जीव टिकून राहतात.
तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राज- न्प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन्प्रदुष्टः
हे राजा, मी तुला ते लोक देतो; तू अपयशात जाऊ नकोस. माझे जे लोक आहेत, ते आता तुझेच झाले. अगदी एक गवताचं पातं देऊनसुद्धा ते विकत घे, जर तुझं स्वीकारणं शुद्ध असेल.
न मिथ्याऽहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः। कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यै- र्विधित्समानः किमु तत्र साधुः
मी कधीच खोटा व्यवहार केला नाही, ना मी कधी व्यर्थ काही घेतलं, मुलांच्या निंदेची भीती बाळगून. आणि मी कधीच केवळ इच्छेपोटी इतरांनी न केलेली गोष्ट करणार नाही; त्यात काय चांगुलपणा आहे?
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते। अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु
हे राजा, मी जे लोक तुला दिले आहेत ते तू स्वीकार. तुला किंमत नको असेल तरी चालेल. मी ते परत घेणार नाही; ते सर्व लोक आता तुझेच आहेत.
पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं ममापि लोका यदि सन्तीह तात। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
मी तुझ्याला विचारतो—मी शिबी, उशीनराचा पुत्र आहे. माझ्यासाठी इथे लोक आहेत का, हे तात? ते आकाशात असो वा स्वर्गात असो, त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुलाच समजतो.
यत्त्वं वाचा हृदयेनापि साधू- न्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र। तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः
हे राजन, जेव्हा सज्जन तुझ्याकडे आले तेव्हा तू त्यांना ना बोलून ना मनाने कधीही तुच्छ केले नाहीस. म्हणूनच स्वर्गात असलेले ते अनंत, वीजेसारखे तेजस्वी आणि गडगडाट करणारे मोठे लोक तुझेच आहेत.
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते। न चाहं तान्प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीराः
हे राजा, मी तुला जे लोक दिले आहेत ते तू स्वीकार; तुला किंमत नको असेल तरी चालेल. मी ते परत घेणार नाही, कारण तिथे धीराचे लोक जातात आणि कधीही दुःखी होत नाहीत.
यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव- स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः। तथाऽद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम्
जसा तुझा इंद्रासारखा प्रभाव आहे आणि ते लोकही अनंत आहेत, तसंच आज मी दुसऱ्याने दिलेल्या दानात आनंद मानत नाही; म्हणून शिबी, मी हा हिस्सा स्वीकारणार नाही.
न चेदेकैकशो राजँल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि। सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्
हे राजा, जर तू आमचे लोक एकेक करून स्वीकारले नाहीस, तर आम्ही सर्व लोक तुला देऊन नरकात जाऊ.
यदर्होऽहं तद्यतध्वं सन्तः सत्याभिनन्दिनः। अहं तन्नाभिजानामि यत्कृतं न मया पुरा
मी ज्या गोष्टीस पात्र आहे, तीच मला द्या, हे सज्जन आणि सत्यप्रिय लोकहो. मी पूर्वी काही असं केलं आहे असं मला आठवत नाही.
कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः। यानारुह्य नरो लोकानभिवाञ्छति शाश्वतान्
हे पाच सोन्याचे रथ कोणाला दिसतात? त्यावर बसून माणूस शाश्वत लोकांची इच्छा करतो.
युष्मानेते वहिष्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः। उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव
हे पाच सोन्याचे रथ तुमच्यासाठी आहेत; ते उंच आणि तेजस्वी आहेत, अग्नीच्या ज्वाळेसारखे झगमगत आहेत.
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभुविहिते पुरा। हयस्य यानि चाङ्गानि संनिकृत्य यथाक्रमम्
पूर्वी स्वयंभूने ठरवलेल्या अश्वमेध या महान यज्ञात, घोड्याची सर्व अंगं योग्य क्रमाने एकत्र केली जातात.
होताऽध्वर्युरथोद्गाता ब्रह्मणा सह भारत। अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः
भारतातील होत्र, अध्वर्यू, उद्गाता आणि ब्रह्मण, हे सोळा ऋत्विज सर्व विधीपूर्वक अग्नीत आहुती देतात.
धूमगन्धं च पापिष्ठा ये जिघ्रन्ति नरा भुवि। विमुक्तपापाः पूतास्ते तत्क्षणेनाभवन्नराः
पृथ्वीवर जे पापी माणसं धूराचा वास घेतात, ती त्या क्षणीच पापमुक्त व शुद्ध होतात.
एतस्मिन्नन्तरे चैव माधवी सा तपोधना। मृगचर्मपरीताङ्गी परिधाय मृगत्वचम्
तेव्हाच तपश्चर्येने परिपूर्ण माधवी हिने आपल्या अंगावर मृगाचं कातडं पांघरलं.
मृगैः परिचरन्ती सा मृगाहारविचेष्टिता। यज्ञवाटं मृगगणैः प्रविश्य भृशविस्मिता
ती मृगांसोबत वावरत होती, त्यांच्यासारखं वागत होती, आणि मृगांच्या झुंडीबरोबर यज्ञवाटेत प्रवेश करून ती फारच आश्चर्यचकित झाली.
आघ्रायन्ती धूमगन्धं मृगैरेव चचार सा। यज्ञवाटमटन्ती सा पुत्रांस्तानपराजितान्
ती धूराचा वास घेत मृगांसोबत यज्ञवाटेत भटकत होती आणि तिथे तिला पराभूत झालेले आपले पुत्र दिसले.
पश्यन्ती यज्ञमाहात्म्यं मुदं लेभे च माधवी। असंस्पृशन्तं वसुधां ययातिं नाहुषं यदा
यज्ञाचं मोठेपण पाहून माधवीला आनंद झाला आणि तिने नाहुषपुत्र ययातीलाही पाहिलं, जो पृथ्वीला न स्पर्श करता उभा होता.
दिविष्ठं प्राप्तमाज्ञाय ववन्दे पितरं तदा। तदा वसुमनापृच्छन्मातरं वै तपस्विनीम्
त्याला स्वर्गात पोहोचल्याचं समजल्यावर तिने वडिलांना वंदन केलं आणि मग तपस्विनी माधवीने आपल्या आईला विचारलं.
भवत्या यत्कृतमिदं वन्दनं पादयोरिह। कोयं देवोपमो राजा याऽभिवन्दसि मे वद
आई, इथे ज्या पायांना तू वंदन केलंस, हे कोण आहेत? हे देवांसारखे राजा कोण आहेत, ज्यांना तू वंदन केलंस? मला सांग.
शृणुध्वं सहिताः पुत्रा नाहुषोयं पिता मम। ययातिर्मम पुत्राणां मातामह इति स्मृतः
माझ्या मुलांनो, ऐका—हे नाहुष माझे वडील आहेत आणि ययाति हा माझ्या मुलांचा आजोबा म्हणून ओळखला जातो.
पूरुं मे भ्रातरं राज्ये समावेश्य दिवं गतः। केन वा कारणेनैवमिह प्राप्तो महायशाः
मी माझ्या भावाला, पूरूला राज्यावर बसवून वडील स्वर्गाला गेले. पण हे मोठ्या कीर्तीचे वडील इथे कशासाठी आले आहेत?
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वर्गाद्भ्रष्टेति चाब्रवीत्। सा पुत्रस्य वचः श्रुत्वा संभ्रमाविष्टचेतना
माधवीच्या या शब्दांवर तिने सांगितलं, 'तो स्वर्गातून खाली पडला आहे.' आपल्या मुलाच्या या वचनावर माधवीच्या मनात घबराट दाटली.
माधवी पितरं प्राह दौहित्रपरिवारितम्। तपसा निर्जिताँल्लोकान्प्रतिगृह्णीष्व मामकान्
माधवीने आपल्या नातवंडांनी वेढलेल्या वडिलांना सांगितलं, 'माझ्या तपाने मी जी लोकं जिंकली, ती तू स्वीकार.'
पुत्राणामिव पौत्राणां धर्मादधिगतं धनम्। स्वार्थणेव वदन्तीह ऋषयो धर्मपाठकाः। तस्माद्दानेन तपसा चास्माकं दिवमाव्रज
जसं मुलांनी मिळवलेलं धन नातवंडांना धर्माने मिळतं, तसं ऋषी सांगतात. म्हणून आम्ही मिळवलेल्या पुण्याने आणि दानाने, तू आमच्याद्वारे स्वर्गाला जा.
यदि धर्मफलं ह्येतच्छोभनं भविता तव। दुहित्रा चैव दौहित्रैस्तारितोऽहं महात्मभिः
जर हेच तुझ्या धर्माचं उत्तम फळ असेल, तर मी माझ्या कन्या आणि नातवंडांनी तारलो गेलो आहे.
तस्मात्पवित्रं दौहित्रमद्यप्रभृति पैतृके। त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः
म्हणून आजपासून पितरांच्या कार्यात नातवंडांशी असलेला संबंध पवित्र मानला जाईल. श्राद्धात तीन गोष्टी पवित्र मानल्या जातात—नातू, कुतप काळ आणि तीळ.
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम्। भोक्तारः परिवेष्टारः श्रावितारः पवित्रकाः
इथे तीन गोष्टींचं कौतुक केलं जातं—शुद्धता, राग न ठेवणं आणि घाई न करणं. जे जेवतात, जे वाढतात आणि जे पठण करतात, ते पवित्र करणारे असतात.