नास्मद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य। यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य- स्तथाऽददं पूर्वमहं नरेन्द्र
माझ्यासारखा जो ब्राह्मण नाही किंवा ब्रह्मज्ञ नाही, तो कधीही दान घेत नाही, राजश्रेष्ठ. जसे दान नेहमी द्विजांना द्यावे, तसे मी पूर्वी दिले आहे, राजा.
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवे- द्या चाप्यस्याऽब्राह्मणी वीरपत्नी। सोऽहं नैवाकृतपूर्वं चरेयं विधित्समानः किमु तत्र साधुः
जो ब्राह्मण नाही किंवा जो दीन आहे, त्याने कधीही जगू नये, आणि त्याची पत्नीही, जरी ती वीरपत्नी असली तरी. मी कधीही पूर्वी न केलेले वर्तन करणार नाही, कारण योग्य काय ते जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे—मग ते कसे चांगले ठरेल?
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
तुला मी विचारतो, आकर्षक रूप असलेला—मी प्रतर्दन आहे—माझ्यासाठी लोक आहेत का, आकाशात किंवा स्वर्गात असतील, त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुला मानतो.
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकः सप्तसप्ताप्यहानि। मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका- स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
राजा, तुझ्यासाठी अनेक लोक आहेत—even प्रत्येकासाठी सात दिवस आणि सात रात्री—मधाने ओथंबलेले, तुपात मिसळलेले, दुःखरहित; ते अनंत आहेत आणि तुझी वाट पाहत आहेत.
तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता- स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः
हे माझे लोक मी तुला देतो—तू त्या खोल दरीत पडू नकोस—माझे लोक आता तुझेच असोत. ते आकाशात असोत किंवा स्वर्गात असोत, तू लवकर त्यांच्याकडे जा, भ्रम सोडून.
न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन्। दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वां- श्चरेन्नृशंसं न हि जातु राजा
राजा, ज्याची ताकद तुला सारखी नाही, त्याच्या सुखाची इच्छा करू नये, जरी तो पुण्यवान असला तरी. दैवाने संकट आले, तर ज्ञानी राजा कधीही क्रूरपणा करीत नाही.
धर्म्यं मार्गं यतमानो यशस्यं कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः। न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान- न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथाऽत्थ
राजा जरासरखा कीर्ती मिळवण्यासाठी नेहमी धर्माचा मार्ग धरावा आणि प्रत्येक गोष्टीत धर्माचा विचार करावा. माझ्यासारखा धर्म जाणणारा माणूस, जसा तू सुचवला आहेस तसा दीन वागणूक कधीच करू नये.
कुर्यादपूर्वं न कृतं यदन्यै- र्विधित्समानः किमु तत्र साधु। `धर्माधर्मौ सुविनिश्चित्य सम्य- क्कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्चरेद्यः
इतरांनी कधीच न केलेली गोष्ट केवळ इच्छेपोटी करू नये; त्यात काय चांगुलपणा आहे? धर्म आणि अधर्म यांचा नीट विचार करून, काय करावे आणि काय करू नये याची सतत जागरूकता ठेवावी.
स वै धीमान्सत्यसन्धः कृतात्मा राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना। यदा भवेत्संशयो धर्मकार्ये कामार्थौ वा यत्र विन्दन्ति सम्यक्
जो बुद्धिमान, सत्यवचनाचा आणि संयमी राजा असतो, तो आपल्या महानतेने जगाचा रक्षणकर्ता होतो. धर्माच्या कामात किंवा इच्छा आणि लाभ दोन्ही जिथे असतात, तिथे शंका आली तर—
कार्यं तत्र प्रथमं धर्मकार्यं यन्नो विरुध्यादर्थकामौ स धर्मः
अशा वेळी प्रथम धर्माचं काम करावं; जो धर्म इच्छा किंवा लाभ यांना विरोध करत नाही, तोच खरा धर्म आहे.
पृच्छामि त्वां वसुमानौषदश्वि- र्यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र। यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
हे धनवान आणि औषधींचे स्वामी, मी तुझ्याला विचारतो—राजन, माझ्यासाठी स्वर्गात एखादा लोक आहे का? जर आकाशात असा लोक असेल, हे महात्मा, तर त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुलाच समजतो.
यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च। लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै तेनान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
हे आकाश, पृथ्वी आणि दिशा, आणि तुझ्या तेजामुळे चमकणारा सूर्य—हे सगळे लोक स्वर्गातच स्थिर आहेत आणि त्याच्यामुळे मर्यादित जीव टिकून राहतात.
तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राज- न्प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन्प्रदुष्टः
हे राजा, मी तुला ते लोक देतो; तू अपयशात जाऊ नकोस. माझे जे लोक आहेत, ते आता तुझेच झाले. अगदी एक गवताचं पातं देऊनसुद्धा ते विकत घे, जर तुझं स्वीकारणं शुद्ध असेल.
न मिथ्याऽहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः। कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यै- र्विधित्समानः किमु तत्र साधुः
मी कधीच खोटा व्यवहार केला नाही, ना मी कधी व्यर्थ काही घेतलं, मुलांच्या निंदेची भीती बाळगून. आणि मी कधीच केवळ इच्छेपोटी इतरांनी न केलेली गोष्ट करणार नाही; त्यात काय चांगुलपणा आहे?
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते। अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु
हे राजा, मी जे लोक तुला दिले आहेत ते तू स्वीकार. तुला किंमत नको असेल तरी चालेल. मी ते परत घेणार नाही; ते सर्व लोक आता तुझेच आहेत.
पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं ममापि लोका यदि सन्तीह तात। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
मी तुझ्याला विचारतो—मी शिबी, उशीनराचा पुत्र आहे. माझ्यासाठी इथे लोक आहेत का, हे तात? ते आकाशात असो वा स्वर्गात असो, त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुलाच समजतो.
यत्त्वं वाचा हृदयेनापि साधू- न्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र। तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः
हे राजन, जेव्हा सज्जन तुझ्याकडे आले तेव्हा तू त्यांना ना बोलून ना मनाने कधीही तुच्छ केले नाहीस. म्हणूनच स्वर्गात असलेले ते अनंत, वीजेसारखे तेजस्वी आणि गडगडाट करणारे मोठे लोक तुझेच आहेत.
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते। न चाहं तान्प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीराः
हे राजा, मी तुला जे लोक दिले आहेत ते तू स्वीकार; तुला किंमत नको असेल तरी चालेल. मी ते परत घेणार नाही, कारण तिथे धीराचे लोक जातात आणि कधीही दुःखी होत नाहीत.
यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव- स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः। तथाऽद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम्
जसा तुझा इंद्रासारखा प्रभाव आहे आणि ते लोकही अनंत आहेत, तसंच आज मी दुसऱ्याने दिलेल्या दानात आनंद मानत नाही; म्हणून शिबी, मी हा हिस्सा स्वीकारणार नाही.
न चेदेकैकशो राजँल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि। सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्
हे राजा, जर तू आमचे लोक एकेक करून स्वीकारले नाहीस, तर आम्ही सर्व लोक तुला देऊन नरकात जाऊ.
यदर्होऽहं तद्यतध्वं सन्तः सत्याभिनन्दिनः। अहं तन्नाभिजानामि यत्कृतं न मया पुरा
मी ज्या गोष्टीस पात्र आहे, तीच मला द्या, हे सज्जन आणि सत्यप्रिय लोकहो. मी पूर्वी काही असं केलं आहे असं मला आठवत नाही.
कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः। यानारुह्य नरो लोकानभिवाञ्छति शाश्वतान्
हे पाच सोन्याचे रथ कोणाला दिसतात? त्यावर बसून माणूस शाश्वत लोकांची इच्छा करतो.
युष्मानेते वहिष्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः। उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव
हे पाच सोन्याचे रथ तुमच्यासाठी आहेत; ते उंच आणि तेजस्वी आहेत, अग्नीच्या ज्वाळेसारखे झगमगत आहेत.
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभुविहिते पुरा। हयस्य यानि चाङ्गानि संनिकृत्य यथाक्रमम्
पूर्वी स्वयंभूने ठरवलेल्या अश्वमेध या महान यज्ञात, घोड्याची सर्व अंगं योग्य क्रमाने एकत्र केली जातात.
होताऽध्वर्युरथोद्गाता ब्रह्मणा सह भारत। अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः
भारतातील होत्र, अध्वर्यू, उद्गाता आणि ब्रह्मण, हे सोळा ऋत्विज सर्व विधीपूर्वक अग्नीत आहुती देतात.
धूमगन्धं च पापिष्ठा ये जिघ्रन्ति नरा भुवि। विमुक्तपापाः पूतास्ते तत्क्षणेनाभवन्नराः
पृथ्वीवर जे पापी माणसं धूराचा वास घेतात, ती त्या क्षणीच पापमुक्त व शुद्ध होतात.
एतस्मिन्नन्तरे चैव माधवी सा तपोधना। मृगचर्मपरीताङ्गी परिधाय मृगत्वचम्
तेव्हाच तपश्चर्येने परिपूर्ण माधवी हिने आपल्या अंगावर मृगाचं कातडं पांघरलं.
मृगैः परिचरन्ती सा मृगाहारविचेष्टिता। यज्ञवाटं मृगगणैः प्रविश्य भृशविस्मिता
ती मृगांसोबत वावरत होती, त्यांच्यासारखं वागत होती, आणि मृगांच्या झुंडीबरोबर यज्ञवाटेत प्रवेश करून ती फारच आश्चर्यचकित झाली.
आघ्रायन्ती धूमगन्धं मृगैरेव चचार सा। यज्ञवाटमटन्ती सा पुत्रांस्तानपराजितान्
ती धूराचा वास घेत मृगांसोबत यज्ञवाटेत भटकत होती आणि तिथे तिला पराभूत झालेले आपले पुत्र दिसले.
पश्यन्ती यज्ञमाहात्म्यं मुदं लेभे च माधवी। असंस्पृशन्तं वसुधां ययातिं नाहुषं यदा
यज्ञाचं मोठेपण पाहून माधवीला आनंद झाला आणि तिने नाहुषपुत्र ययातीलाही पाहिलं, जो पृथ्वीला न स्पर्श करता उभा होता.