सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । कर्णदुर्योधनकृता सर्वे ह्येते तदन्वयाः
ही भयंकर आपत्ती कौरवांमध्ये निर्माण झाली आहे, तिचं मूळ कर्ण आणि दुर्योधन आहेत; बाकीचे सर्व त्यांच्याच मागे चालतात.
व्यसने क्लिश्यमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते । अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर्बुधाः
जो मित्र संकटात असताना त्याच्याकडे जात नाही, जरी शक्य तितकं समजावलं तरी, त्याला ज्ञानी लोक निर्दयी समजतात.
आकेशग्रहणान्मित्रमकार्यात्संनिवर्तयन्। अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृतयत्नो यथाबलम्
मित्राला चुकीच्या मार्गावरून परतवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करून, अगदी केस धरून थांबवलं तरी, जर यश आलं नाही, तर कोणीही त्याला दोष देत नाही.
तत्समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। धार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुरार्हति
विदुरा, तू जी हिताची, धर्मयुक्त आणि कल्याणकारी वचनं सांगितलीस, ती धृतराष्ट्र आणि त्याचे मंत्री स्वीकारण्यास योग्य आहेत.
हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च । पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिष्येऽहममायया
मी खऱ्या मनानं धृतराष्ट्राच्या मुलांचं, पांडवांचं आणि पृथ्वीवरील क्षत्रियांचंही भलं व्हावं म्हणून प्रयत्न करणार आहे.
हिते प्रयतमानं मां शङ्केद्दुर्योधनो यदि। हृदयस्य च मे प्रीतिरानृण्यं च भविष्यति
मी त्याच्या हितासाठी प्रयत्न करत असताना, जर दुर्योधन माझ्यावर शंका घेत असेल, तरी माझं मन समाधानाने आणि ऋणमुक्त राहील.
ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । सर्वयत्नेन माध्यस्थ्यं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः
नातेवाईकांमध्ये फूट पडली असताना, जो मित्र सर्वतोपरी प्रयत्न न करता फक्त तटस्थ राहतो, त्याला ज्ञानी लोक खरा मित्र मानत नाहीत.
न मां ब्रूयुरधर्मिष्ठा मूढा ह्यसुहृदस्तथा । शक्तो नावारयत्कृष्णः संरब्धान्कुरुपाण्डवान्
अधार्मिक, मूर्ख किंवा द्वेष करणारे असं म्हणू नयेत की, 'कृष्ण कौरव आणि पांडवांना रोखू शकला नाही'; असं होऊ नये.
उभयोः साधयन्नर्थमहामागत इत्युत । तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेयं नृष्ववाच्यताम्
या मोठ्या कामात दोन्ही बाजूंचा हेतू साध्य करायला मी यशस्वी झालो, तर सर्वतोपरी प्रयत्न करून मला लोकांत मान मिळेल.
मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यमनामयम्। न चेदादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति
माझे धर्म आणि कल्याणकारी असे शब्द ऐकूनही जर तो तरुण राजकुमार ते मान्य करणार नसेल, तर तो नशिबाच्या अधीन होईल.
अहापयन्पाण्डवार्थं यथाव- च्छमं कुरूणां यदि चाचरेयम्। पुण्यं च मे स्याच्चरितं महात्म- न्मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात्
मी माझ्या कुवतीप्रमाणे पांडवांच्या हितासाठी आणि कुरूंच्या शांततेसाठी प्रयत्न केला, तर मला पुण्य मिळेल आणि मोठ्या कुरू लोकांना मृत्यूच्या फासातून सुटका होईल.
अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां धर्मरामामर्थवतीमहिंस्राम्। अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः शमार्थं मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः
जर धृतराष्ट्रपुत्रांनी माझ्या काव्यरम्य, धर्मयुक्त, अर्थपूर्ण आणि अहिंसक भाषणाचा शांततेसाठी विचार केला, तर कुरू लोक माझ्या आगमनावर मला सन्मान देतील.
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः। क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः
सर्व राजे एकत्र जरी उभे राहिले, तरी रागावलेल्या सिंहासमोर जसे इतर पशू उभे राहू शकत नाहीत, तसे माझ्यासमोर टिकू शकणार नाहीत.
इत्येवमुक्त्वा वचनं वृष्णीनामृषभस्तदा। शयने सुखसंस्पर्शे शिश्ये यदुसुखावहः
असे म्हणून वृष्णींच्या मध्ये श्रेष्ठ असलेला तो यदुकुळातील वीर, सर्वांना आनंद देणारा, मऊशय्यावर झोपला.
तथा कथयतोरेव तयोर्बुद्धिमतोस्तदा। शिवा नक्षत्रसंपन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी
त्या दोन्ही बुद्धिमान व्यक्ती बोलत असताना, शुभ नक्षत्रांनी युक्त अशी ती रात्र संपली.
धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः। शृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः
महात्मा विदुर विविध अर्थपूर्ण, धर्म, अर्थ आणि कामाने युक्त, सुंदर शब्द ऐकत होता.
कथाभिरनुरूपाभी रक्तस्यामिततेजसः । अकामस्यैव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी
अमित तेज असलेल्या, पण इच्छाशक्ती नसलेल्या कृष्णासाठी योग्य अशा गोष्टींमध्ये ती रात्र संपली.
ततस्तु स्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः ।। शङ्खदुन्दुमिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन्
नंतर अनेक गायक आणि मागध, आपला कौशल्य दाखवत, शंख आणि डुगडुगीच्या आवाजाने केशवाला जागे करू लागले.
तत उत्थाय दाशार्हऋषभः सर्वसात्वताम् । सर्वमावश्यकं चक्रे प्रातः कार्यं जनार्दनः
मग दशार्हांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्व सात्वतांचा प्रमुख असलेला जनार्दन, उठून सकाळची सर्व आवश्यक कामे केली.
कृतोदकानुजप्यः स हुताग्निः समलङ्कृतः। ततश्चादित्यमुद्यन्तमुपातिष्ठत माधवः
पाणी घेऊन, जप करून, अग्निहोत्र करून, स्वतःला सजवून, माधवाने नंतर उगवत्या सूर्याची पूजा केली.
अथ दुर्योधनः कृष्मं शकुनिश्चापि सौबलः। सन्ध्यां तिष्ठन्तमभ्येत्य दाशार्हमपराजितम्
तेव्हा दुर्योधन आणि सुभलपुत्र शकुनी, पहाटे उभ्या असलेल्या, अजिंक्य दशार्हाजवळ आले.
आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभागतम्। कुरूश्च भीष्मप्रमुखान्राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान्
त्यांनी कृष्णाला सांगितले की, धृतराष्ट्र सभासदांसह आले आहेत, भीष्मप्रमुख कुरू आणि सर्व राजेही आले आहेत.
त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः । तावभ्यनन्दद्गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना
गोविंदा, जसे देवता स्वर्गात इंद्राला शोधतात तसे ते तुला शोधतात; गोविंदाने त्यांना अत्यंत सौम्यतेने स्वागत केले.
ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनः। ददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्चांश्च परन्तपः
नंतर, स्वच्छ सूर्य उगवल्यावर, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या जनार्दनाने ब्राह्मणांना सोनं, वस्त्र, गायी आणि अन्न दिलं.
विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हमपराजितम्। तिष्ठन्तमुपसङ्गम्य ववन्दे सारथिस्तदा
ज्यावेळी अजिंक्य दशार्हाने रत्ने वाटली आणि तो उभा होता, तेव्हा सारथी त्याच्याजवळ आला आणि त्याला वंदन केले.
तस्मै रथवरो युक्तः शुशुभे लोकविश्रुतः । वाजिभिः शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः
त्याच्यासाठी जगप्रसिद्ध असा सुंदर रथ तयार केला होता, जो शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प आणि बलाहक या घोड्यांनी जोडलेला होता.
शैब्यस्तु शुकपत्राभः सुग्रीवः किंशुकप्रभः । मेघपुष्पो मेघवर्णः पाण्डरस्तु बलाहकः
शैब्याचा रंग पोपटाच्या पिसासारखा होता, सुग्रीव किमशुक फुलासारखा तेजस्वी दिसत होता, मेघपुष्पाचा रंग ढगासारखा गडद होता, आणि बलाहक पांढऱ्या ढगासारखा फिकट होता.
दक्षिणं चावहच्छैब्यः सुग्रीवः सव्यतोऽवहत्। पृष्ठवाहौ रथस्यास्तां मेघपुष्पबलाहकौ
शैब्याने रथाच्या उजव्या बाजूला, सुग्रीवाने डाव्या बाजूला रथ ओढला; मेघपुष्प आणि बलाहक हे दोघे रथाच्या मागच्या बाजूला जुंपले होते.
विश्वकर्मकृताऽऽपीडा रत्नजालविभूषिता । आश्रिता वै रथे तस्मिन्ध्वजयष्टिरशोभत
विश्वकर्म्याने तयार केलेली, रत्नांच्या जाळ्यांनी सजलेली जू रथावर बसवली होती, आणि त्या रथावर ध्वजाचा दांडा शोभून दिसत होता.
वैनतेयः स्थितस्तस्यां प्रभाकरमिव स्पृशन्। तस्य सत्ववतः केतौ भुजगारिरशोभत
त्या ध्वजावर गरुड उभा होता, जणू काही तो सूर्यालाच स्पर्श करतो आहे; त्या पराक्रमी पुरुषाच्या ध्वजावर सर्पांचा शत्रू तेजाने झळकत होता.