नेदमद्य युधा शक्यमिन्द्रेणापि सहामरैः । इति व्यवसिताः सर्वे धार्तराष्ट्रा जनार्दन
आज युद्धानं, अगदी इंद्र आणि देवांनीही जिंकणं शक्य नाही; धृतराष्ट्रपुत्रांनी असं ठरवलं आहे, जनार्दन.
तेष्वेवमुपपन्नेषु कामक्रोधानुवर्तिषु । समर्थमपि ते वाक्यमसमर्थं भविष्यति
जे वासना आणि रागाच्या मागे लागले आहेत, त्यांच्यामध्ये तुझं समर्थ बोलणंही निष्फळ ठरेल.
मध्ये तिष्ठन्हस्त्यनीकस्य मन्दो रथाश्वयुक्तस्य बलस्य मूढः। दुर्योधनो मन्यते बीतभीतिः कृत्स्ना मयेयं पृथिवी जितेति
हत्तींच्या सैन्यात, रथ आणि घोड्यांनी वेढलेल्या फौजेत, मंदबुद्धी दुर्योधन भीती असूनही धाडस दाखवतो आणि वाटतो की संपूर्ण पृथ्वी त्यानं जिंकली आहे.
आशंसते वै धृतराष्ट्रस्य पुत्रो महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम्। तस्मिञ्शमः केवलो नोपलभ्यो बद्धं सन्तं मन्यते लब्धमर्थम्
धृतराष्ट्राचा मुलगा पृथ्वीवर मोठं, कुणीही विरोध न करणारं राज्य मिळेल अशी आशा धरतो; त्याच्यात खरी शांतता नाही, आणि जे बांधलेलं आहे ते मिळवलं असं समजतो.
पर्यस्तेयं पृथिवी कालपक्वा दुर्योधनार्थे पाण्डवान्योद्धुकामाः । समागताः सर्वयोधाः पृथिव्यां राजानश्च क्षितिपालैः समेताः
ही पृथ्वी काळानुसार परिपक्व झाली आहे; दुर्योधनासाठी पांडव युद्धाला तयार आहेत. पृथ्वीवरचे सर्व योद्धे आणि राजे आपल्या सैन्यासह एकत्र आले आहेत.
सर्वे चैते कृतवैराः पुरस्ता- त्त्वया राजानो हृतसाराश्च कृष्ण । तवोद्वेगात्संश्रिता धार्तराष्ट्रा- न्सुसंहताः सह कर्णेन वीराः
हे कृष्णा, हे सर्व राजे पूर्वी तुझ्यामुळे वैर धरलेले आहेत आणि त्यांची शक्ती कमी झाली आहे; तुझ्या भीतीमुळे धृतराष्ट्रपुत्र, कर्ण आणि इतर वीर एकत्र आले आहेत.
न तन्मतं मम दाशार्हवीर
दाशार्ह वीर, मला हे योग्य वाटत नाही.
तेषां समुपविष्टानां बहूनां दुष्टचेतसाम्। कथं मध्यं प्रपद्येथाः शत्रूणां शत्रुकर्शन
दुष्ट मनाच्या अनेक लोकांमध्ये, शत्रूंच्या मध्ये, शत्रूंचा नाश करणारा, तू कसा जाऊ शकतोस?
सर्वथा त्वं महाबाहो देवैरपि दुरुत्सहः । प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जानामि तव शत्रुहन्
महाबाहू, सर्व प्रकारे, देवांनाही तुला हरवणं कठीण आहे; तुझी शक्ती, शौर्य आणि बुद्धी मला माहीत आहे, शत्रूंचा नाश करणारा.
या मे प्रीतिः पाण्डवेषु भूयःक सा त्वयि माधव । प्रेम्णा च बहुमानाच्च सौहृदाच्च ब्रवीम्यहम्
माधव, पांडवांवर जी माझी माया आहे, ती तुझ्यावर आणखी जास्त आहे; प्रेम, सन्मान आणि मैत्रीमुळे मी असं बोलतो.
या मे प्रीतिः पुष्कराक्ष त्वद्दर्शनसमुद्भवा। सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्माऽसि देहिनां
कमलासारख्या डोळ्यांच्या प्रभो, तुझं दर्शन झाल्यानं माझ्या मनात जी आपुलकी निर्माण झाली आहे, ती तुला सांगायची काहीच गरज नाही. कारण, तू सर्व जीवांच्या अंतःकरणात वास करतोस.
विदुरस्य वचः श्रुत्वा प्रश्रितं पुरुषोत्तमः । इदं होवाच वचनं मधुरं मधुसूदनः
विदुराचं नम्र बोलणं ऐकून, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या मधुसूदनानं गोड शब्दांत उत्तर दिलं.
यथा व्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्विचक्षणः। सथा वाच्यस्त्वद्विधेन भवता मद्विधः सुहृत्
जसा बुद्धिमान आणि समजूतदार माणूस बोलतो, तसंच मित्रानं मित्राशी बोलावं, हे तुझ्यासारख्या सुहृदाकडूनच योग्य आहे.
धर्मार्थयुक्तं तथ्यं च यथा त्वय्युपपद्यते। तथा वचनमुक्तोऽस्ति त्वयैतत्पितृमातृवत्
तू जसं सत्य आणि धर्मयुक्त बोललंस, तसंच वडीलधाऱ्यांनी सांगितलेलं वचन योग्य असतं.
सत्यं प्राप्तं च युक्तं वाऽप्येवमेव यथाऽऽत्थ माम्। श्रृणुष्वागमने हेतुं विदुरावहितो मम
तू जसं बोललंस, ते खरं आणि योग्य आहे. आता, मी का आलोय हे कारण लक्षपूर्वक ऐक, विदुरा.
दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य क्षत्रियाणां च वैरिताम्। सर्वमेतदहं जानन्क्षत्तः प्राप्तोऽद्य कौरवान्
धृतराष्ट्राच्या मुलांचं दुष्टपण आणि क्षत्रियांमधील वैर मला माहीत आहे. म्हणूनच, क्षत्त, मी आज कौरवांकडे आलो आहे.
पर्यस्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् । यो मोचयेन्मृत्युपाशात्प्राप्नुयाद्धर्ममुत्तमम्
जो माणूस संपूर्ण पृथ्वीला, तिच्या घोड्यांसह, रथांसह, हत्तींनिशी मृत्यूच्या फासातून सोडवू शकतो, तोच श्रेष्ठ धर्म मिळवतो.
धर्मकार्यं यतञ्शक्त्या नो चेत्प्राप्नोति मानवः । प्राप्तो भवति तत्पुण्यमत्र मे नास्ति संशयः
कोणी माणूस आपल्या पूर्ण ताकदीने धर्मासाठी प्रयत्न केला आणि तरीही यश मिळालं नाही, तरी त्याला पुण्य मिळतंच; यात मला शंका नाही.
मनसा चिन्तयन्पापं कर्मणा नातिरोचयन्। न प्राप्नोति फलं तस्येत्येवं धर्मविदो विदुः
जो मनात वाईट विचार करतो पण कृतीत आणत नाही, त्याला त्या पापाचं फळ मिळत नाही; असं धर्मज्ञ सांगतात.
सोऽहं यतिष्ये प्रशमं क्षत्तः कर्तुममायया। कुरूणां सृञ्जयानां च सङ्ग्राने विनशिष्यताम्
म्हणून, क्षत्त, मी मनापासून प्रयत्न करीन की कौरव आणि श्रींजय यांच्यात शांतता व्हावी आणि ते युद्धात नष्ट होऊ नयेत.
सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । कर्णदुर्योधनकृता सर्वे ह्येते तदन्वयाः
ही भयंकर आपत्ती कौरवांमध्ये निर्माण झाली आहे, तिचं मूळ कर्ण आणि दुर्योधन आहेत; बाकीचे सर्व त्यांच्याच मागे चालतात.
व्यसने क्लिश्यमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते । अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर्बुधाः
जो मित्र संकटात असताना त्याच्याकडे जात नाही, जरी शक्य तितकं समजावलं तरी, त्याला ज्ञानी लोक निर्दयी समजतात.
आकेशग्रहणान्मित्रमकार्यात्संनिवर्तयन्। अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृतयत्नो यथाबलम्
मित्राला चुकीच्या मार्गावरून परतवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करून, अगदी केस धरून थांबवलं तरी, जर यश आलं नाही, तर कोणीही त्याला दोष देत नाही.
तत्समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। धार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुरार्हति
विदुरा, तू जी हिताची, धर्मयुक्त आणि कल्याणकारी वचनं सांगितलीस, ती धृतराष्ट्र आणि त्याचे मंत्री स्वीकारण्यास योग्य आहेत.
हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च । पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिष्येऽहममायया
मी खऱ्या मनानं धृतराष्ट्राच्या मुलांचं, पांडवांचं आणि पृथ्वीवरील क्षत्रियांचंही भलं व्हावं म्हणून प्रयत्न करणार आहे.
हिते प्रयतमानं मां शङ्केद्दुर्योधनो यदि। हृदयस्य च मे प्रीतिरानृण्यं च भविष्यति
मी त्याच्या हितासाठी प्रयत्न करत असताना, जर दुर्योधन माझ्यावर शंका घेत असेल, तरी माझं मन समाधानाने आणि ऋणमुक्त राहील.
ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । सर्वयत्नेन माध्यस्थ्यं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः
नातेवाईकांमध्ये फूट पडली असताना, जो मित्र सर्वतोपरी प्रयत्न न करता फक्त तटस्थ राहतो, त्याला ज्ञानी लोक खरा मित्र मानत नाहीत.
न मां ब्रूयुरधर्मिष्ठा मूढा ह्यसुहृदस्तथा । शक्तो नावारयत्कृष्णः संरब्धान्कुरुपाण्डवान्
अधार्मिक, मूर्ख किंवा द्वेष करणारे असं म्हणू नयेत की, 'कृष्ण कौरव आणि पांडवांना रोखू शकला नाही'; असं होऊ नये.
उभयोः साधयन्नर्थमहामागत इत्युत । तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेयं नृष्ववाच्यताम्
या मोठ्या कामात दोन्ही बाजूंचा हेतू साध्य करायला मी यशस्वी झालो, तर सर्वतोपरी प्रयत्न करून मला लोकांत मान मिळेल.
मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यमनामयम्। न चेदादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति
माझे धर्म आणि कल्याणकारी असे शब्द ऐकूनही जर तो तरुण राजकुमार ते मान्य करणार नसेल, तर तो नशिबाच्या अधीन होईल.