अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः। ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः
जो भिक्षुक घरात राहूनही, कामवृत्तीत असणाऱ्या गृहस्थांमध्ये संयम ठेवतो, तो गावातच राहून या दोघांपैकी आधी पोहोचतो.
अप्राप्य दीर्घमायुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत्। तप्यते यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्तपस्ततः
जो दीर्घायुष्य न मिळवता, जन्मल्यानंतर वाईट वर्तन करतो, आणि जर त्याने तप करून त्यात दुःख भोगले, तर त्याने दुसरे तप करावे.
पापानां कर्मणां नित्यं बिभीयाद्यस्तु मानवः। सुखमप्याचरन्नित्यं सोऽत्यन्तं सुखमेधते
जो मनुष्य नेहमी पाप कर्मांची भीती बाळगतो, आणि सुखाचेही काम करत असताना सतत सावध असतो, तो अत्यंत सुख मिळवतो.
यद्वै नृशंसं तदसत्यमाहु- र्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः। अस्वोऽप्यनीशश्च तथैव राजं- स्तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम्
जे क्रूर असते तेच असत्य मानले जाते; जो धर्माची सेवा फक्त स्वार्थासाठी करतो, तो जणू शक्तिहीन घोड्यासारखा आहे, राजा. त्याची सरळता, एकाग्रता आणि मोठेपणही तशीच आहे.
केनासि हूतः प्रहितोऽसि राज- न्युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः। कुतऋ आयातः कतरस्यां दिशि त्व- मुताहोस्वित्पार्थिवं स्थानमस्ति
राजा, तुला कोणी बोलावले? कोणी पाठवले? तू तरुण आहेस, फुलांची माळ घातली आहेस, देखणा आणि तेजस्वी आहेस. कुठून आला आहेस? कोणत्या दिशेने आला आहेस? की तुझे राजसिंहासन आहे?
त्वरन्ति मां लोकपा ब्राह्मणा ये
लोकपाल आणि ब्राह्मण मला पुढे जायला सांगतात.
सतां सकाशे तु वृतः प्रपात- स्ते सङ्गता गुणवन्तश्च सर्वे। शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष पतिष्यता भूमितलं नरेन्द्र
सज्जनांच्या संगतीत निवडलेला मार्ग कठीण आहे; तिथे जमलेले सगळे गुणी आहेत. हे वर मला इंद्राकडून मिळाले आहे, राजा, मी पृथ्वीवर पडणार आहे.
पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि स्थिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
मी तुला विचारतो—तू त्या खोल दरीत पडू नकोस—जर माझ्यासाठी इथे लोक आहेत, राजा. ते आकाशात असोत किंवा स्वर्गात, त्या धर्माचे खरे जाणणारे मी तुला मानतो.
यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पार्वतैश्च। तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह
पृथ्वीवर जितक्या गायी, घोडे, वनातील जनावरे आणि डोंगर आहेत, तितकेच लोक तुझ्यासाठी स्वर्गात आहेत, हे जाण, राजसिंह.
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता- स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः
हे स्वर्गातील माझे लोक मी तुला देतो—तू त्या खोल दरीत पडू नकोस, राजाधिराज. ते आकाशात असोत किंवा स्वर्गात असोत, तू लवकर त्यांच्याकडे जा, भ्रम सोडून.
नास्मद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य। यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य- स्तथाऽददं पूर्वमहं नरेन्द्र
माझ्यासारखा जो ब्राह्मण नाही किंवा ब्रह्मज्ञ नाही, तो कधीही दान घेत नाही, राजश्रेष्ठ. जसे दान नेहमी द्विजांना द्यावे, तसे मी पूर्वी दिले आहे, राजा.
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवे- द्या चाप्यस्याऽब्राह्मणी वीरपत्नी। सोऽहं नैवाकृतपूर्वं चरेयं विधित्समानः किमु तत्र साधुः
जो ब्राह्मण नाही किंवा जो दीन आहे, त्याने कधीही जगू नये, आणि त्याची पत्नीही, जरी ती वीरपत्नी असली तरी. मी कधीही पूर्वी न केलेले वर्तन करणार नाही, कारण योग्य काय ते जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे—मग ते कसे चांगले ठरेल?
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
तुला मी विचारतो, आकर्षक रूप असलेला—मी प्रतर्दन आहे—माझ्यासाठी लोक आहेत का, आकाशात किंवा स्वर्गात असतील, त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुला मानतो.
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकः सप्तसप्ताप्यहानि। मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका- स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
राजा, तुझ्यासाठी अनेक लोक आहेत—even प्रत्येकासाठी सात दिवस आणि सात रात्री—मधाने ओथंबलेले, तुपात मिसळलेले, दुःखरहित; ते अनंत आहेत आणि तुझी वाट पाहत आहेत.
तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता- स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः
हे माझे लोक मी तुला देतो—तू त्या खोल दरीत पडू नकोस—माझे लोक आता तुझेच असोत. ते आकाशात असोत किंवा स्वर्गात असोत, तू लवकर त्यांच्याकडे जा, भ्रम सोडून.
न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन्। दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वां- श्चरेन्नृशंसं न हि जातु राजा
राजा, ज्याची ताकद तुला सारखी नाही, त्याच्या सुखाची इच्छा करू नये, जरी तो पुण्यवान असला तरी. दैवाने संकट आले, तर ज्ञानी राजा कधीही क्रूरपणा करीत नाही.
धर्म्यं मार्गं यतमानो यशस्यं कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः। न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान- न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथाऽत्थ
राजा जरासरखा कीर्ती मिळवण्यासाठी नेहमी धर्माचा मार्ग धरावा आणि प्रत्येक गोष्टीत धर्माचा विचार करावा. माझ्यासारखा धर्म जाणणारा माणूस, जसा तू सुचवला आहेस तसा दीन वागणूक कधीच करू नये.
कुर्यादपूर्वं न कृतं यदन्यै- र्विधित्समानः किमु तत्र साधु। `धर्माधर्मौ सुविनिश्चित्य सम्य- क्कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्चरेद्यः
इतरांनी कधीच न केलेली गोष्ट केवळ इच्छेपोटी करू नये; त्यात काय चांगुलपणा आहे? धर्म आणि अधर्म यांचा नीट विचार करून, काय करावे आणि काय करू नये याची सतत जागरूकता ठेवावी.
स वै धीमान्सत्यसन्धः कृतात्मा राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना। यदा भवेत्संशयो धर्मकार्ये कामार्थौ वा यत्र विन्दन्ति सम्यक्
जो बुद्धिमान, सत्यवचनाचा आणि संयमी राजा असतो, तो आपल्या महानतेने जगाचा रक्षणकर्ता होतो. धर्माच्या कामात किंवा इच्छा आणि लाभ दोन्ही जिथे असतात, तिथे शंका आली तर—
कार्यं तत्र प्रथमं धर्मकार्यं यन्नो विरुध्यादर्थकामौ स धर्मः
अशा वेळी प्रथम धर्माचं काम करावं; जो धर्म इच्छा किंवा लाभ यांना विरोध करत नाही, तोच खरा धर्म आहे.
पृच्छामि त्वां वसुमानौषदश्वि- र्यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र। यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
हे धनवान आणि औषधींचे स्वामी, मी तुझ्याला विचारतो—राजन, माझ्यासाठी स्वर्गात एखादा लोक आहे का? जर आकाशात असा लोक असेल, हे महात्मा, तर त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुलाच समजतो.
यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च। लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै तेनान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
हे आकाश, पृथ्वी आणि दिशा, आणि तुझ्या तेजामुळे चमकणारा सूर्य—हे सगळे लोक स्वर्गातच स्थिर आहेत आणि त्याच्यामुळे मर्यादित जीव टिकून राहतात.
तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राज- न्प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन्प्रदुष्टः
हे राजा, मी तुला ते लोक देतो; तू अपयशात जाऊ नकोस. माझे जे लोक आहेत, ते आता तुझेच झाले. अगदी एक गवताचं पातं देऊनसुद्धा ते विकत घे, जर तुझं स्वीकारणं शुद्ध असेल.
न मिथ्याऽहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः। कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यै- र्विधित्समानः किमु तत्र साधुः
मी कधीच खोटा व्यवहार केला नाही, ना मी कधी व्यर्थ काही घेतलं, मुलांच्या निंदेची भीती बाळगून. आणि मी कधीच केवळ इच्छेपोटी इतरांनी न केलेली गोष्ट करणार नाही; त्यात काय चांगुलपणा आहे?
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते। अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु
हे राजा, मी जे लोक तुला दिले आहेत ते तू स्वीकार. तुला किंमत नको असेल तरी चालेल. मी ते परत घेणार नाही; ते सर्व लोक आता तुझेच आहेत.
पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं ममापि लोका यदि सन्तीह तात। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
मी तुझ्याला विचारतो—मी शिबी, उशीनराचा पुत्र आहे. माझ्यासाठी इथे लोक आहेत का, हे तात? ते आकाशात असो वा स्वर्गात असो, त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुलाच समजतो.
यत्त्वं वाचा हृदयेनापि साधू- न्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र। तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः
हे राजन, जेव्हा सज्जन तुझ्याकडे आले तेव्हा तू त्यांना ना बोलून ना मनाने कधीही तुच्छ केले नाहीस. म्हणूनच स्वर्गात असलेले ते अनंत, वीजेसारखे तेजस्वी आणि गडगडाट करणारे मोठे लोक तुझेच आहेत.
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते। न चाहं तान्प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीराः
हे राजा, मी तुला जे लोक दिले आहेत ते तू स्वीकार; तुला किंमत नको असेल तरी चालेल. मी ते परत घेणार नाही, कारण तिथे धीराचे लोक जातात आणि कधीही दुःखी होत नाहीत.
यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव- स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः। तथाऽद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम्
जसा तुझा इंद्रासारखा प्रभाव आहे आणि ते लोकही अनंत आहेत, तसंच आज मी दुसऱ्याने दिलेल्या दानात आनंद मानत नाही; म्हणून शिबी, मी हा हिस्सा स्वीकारणार नाही.
न चेदेकैकशो राजँल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि। सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्
हे राजा, जर तू आमचे लोक एकेक करून स्वीकारले नाहीस, तर आम्ही सर्व लोक तुला देऊन नरकात जाऊ.