पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विनाकृता । न लभामि धृतिं वीर साऽद्य जीवामि पश्य माम्
पक्ष्यांच्या स्थलांतराच्या काळात नकुल माझ्यापासून दूर गेला, तेव्हापासून मला मनःशांती मिळालेली नाही. तरीही, हे वीर, आज मी जिवंत आहे, हे पाहा.
सर्वैः पुत्रैः प्रियतरा द्रौपदी मे जनार्दन । कुलीना रूपसंपन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः
द्रौपदी मला माझ्या सर्व पुत्रांपेक्षा अधिक प्रिय आहे, हे जनार्दना. ती उच्च कुलातील, सुंदर आणि सर्व सद्गुणांनी युक्त आहे.
पुत्रलोकात्पतिलोकं वृण्वाना सत्यवादिनी। प्रियान्पुत्रान्परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते
ती नेहमी सत्य बोलणारी आहे. तिने मुलांच्या संसाराऐवजी पतींचा संसार निवडला, आपल्या प्रिय मुलांना सोडून पांडवांचा पाठपुरावा केला.
महाभिजनसंपन्ना सर्वकामैः सुपूजिता। ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत
द्रौपदी ही मोठ्या घराण्यातील, सर्व इच्छांनी सन्मानित, सर्व प्रकारे कल्याणकारी आणि स्वामिनी आहे. तरीही, हे अच्युत, ती अशा अवस्थेला कशी आली?
पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः प्रहारिभिः । उपपन्ना महेष्वासैर्द्रौपदी दुःखभागिनी
द्रौपदीला पाच वीर, अग्निसमान आणि युद्धात निपुण, मोठे धनुर्धर असे पती लाभले, तरीही तिला दुःखाचा वाटा मिळाला.
चतुर्दशमिदं वर्षं यन्नापश्यमरिन्दम । पुत्रादिभिः परिद्यूनां द्रौपदीं सत्यवादिनीम्
हे शत्रूंचा संहार करणारा, द्रौपदीला, जी सत्य बोलणारी आणि पुत्रादींनी वंचित आहे, पाहून आता चौदावे वर्ष झाले.
न नूनं कर्मभिः पुण्यैरश्रुते पुरुषः सुखम् । द्रौपदी चेत्तथावृत्ता नाश्रुते सुखमव्ययम्
फक्त पुण्यकर्मांनी माणसाला सुख मिळतेच असे नाही. कारण द्रौपदीने असे वागूनही तिला अखंड सुख मिळाले नाही.
न प्रियो मम कृष्णाया बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः । भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम्
कृष्णाला अर्जुन किंवा युधिष्ठिर माझ्यापेक्षा प्रिय नाहीत; भीमसेन किंवा जुमलेही नाहीत, कारण मी तिला त्या सभेत पाहिले.
न मे दुःखतरं किंचिद्भूतपूर्वं ततोऽधिकम् । स्त्रीधर्मिणीं द्रौपदीं यच्छ्वशुराणां समीपगाम्
माझ्या आयुष्यात याहून मोठे दुःख कधीच आले नाही: द्रौपदी, जी पतीधर्म पाळणारी आहे, तिला सासऱ्यांच्या समोर नेण्यात आले.
आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना । सर्वे प्रैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम्
अन्याय करणाऱ्याने, राग आणि लोभामुळे, तिला सभेत आणले आणि सर्व कुरू लोकांनी तिला एकच वस्त्र घातलेली पाहिली.
तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्लिकः । कृपश्च कसोमदत्तश्च निर्विष्णाः कुरवस्तथा
त्याच सभेत धृतराष्ट्र, बहलिक राजा, कृपाचार्य, सोमदत्त आणि सर्व कुरू लोक गप्प आणि उदास बसले होते.
तस्यां संसदि सर्वेषां क्षत्तारं पूजयाम्यहम् । वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया
त्या सभेत सर्वांसमोर मी विदुराचा सन्मान करतो; कारण माणूस वर्तनाने मोठा होतो, संपत्तीने किंवा विद्वत्तेने नाही.
तस्य कृष्ण महाबुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः। क्षत्तुःक शीलमलङ्कारो लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति
हे कृष्णा, विदुराचा सद्गुण, जो बुद्धिमान, गंभीर आणि महान आहे, हाच त्याचा खरा अलंकार आहे आणि तोच या जगाला आधार देतो.
सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम्। नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयम्
दुःखाने व्याकुळ असूनही, गोविंदाला आलेले पाहून ती आनंदली आणि तिने तिच्या सर्व प्रकारच्या दुःखांची गोष्ट त्याला सांगितली.
पूर्वैराचरितं यत्तत्कुराजभिररिन्दम । अक्षद्यूतं मृगवधः कच्चिदेषां सुखावहम्
हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या, पूर्वीचे राजे जसे फासे खेळायचे आणि हरिणांची शिकार करायचे, त्यांना यात खरंच काही सुख मिळत असेल का?
तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसन्निधौ । धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा न कुशलं तथा
माझ्या मनाला ज्या गोष्टीने जास्त वेदना दिल्या, ती म्हणजे कृष्णेला सभेत कुरूंच्या समोर धृतराष्ट्राच्या मुलांनी फार छळले, आणि त्यातून काहीच चांगले घडू शकले नाही.
निर्वासनं च नगरात्प्रव्रज्या च परन्तप । नानाविधानां दुःखानामावासोऽस्मि जनार्दन
हे जनार्दन, मी अनेक प्रकारच्या दुःखांचा अनुभव घेतला आहे—नगरातून हाकलले जाणे आणि वनात फिरावे लागणे, हे सर्व मीच भोगले.
अज्ञातचर्या बालानामवरोधश्च माधव । न मे क्लेशतमं तत्स्यात्पुत्रैः सह परन्तप
हे माधव, माझ्या मुलांना अज्ञातवासात राहावे लागले आणि स्त्रियांनाही वेगळं ठेवण्यात आलं, पण हे सगळं मला तितकं जड वाटलं नसतं, जर माझी मुलं माझ्यासोबत असती.
दुर्योधनेन निकृता वर्षमद्य चतुर्दशम्। दुःखादपि सुखं नः स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः
दुर्योधनाने आम्हाला आता चौदा वर्षे फसवले आहे; जर आमच्या पुण्याचे फळ संपले असेल, तर कदाचित दुःखातही आम्हाला काही सुख मिळणार नाही.
न मे विशेपो जात्वासीद्धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः । तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम् । अस्माद्विमुक्तं सङ्ग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह
माझ्या मनात कधीच पांडवांपेक्षा धृतराष्ट्राच्या मुलांबद्दल जास्त आपुलकी नव्हती; या सत्याच्या जोरावर, हे कृष्णा, मी तुला शत्रूंना जिंकलेला, कीर्तीने शोभलेला, आणि या युद्धातून पांडवांसोबत मुक्त झालेला पाहू दे.
नैव शक्याः पराजेतुं सर्वं ह्येषां तथाविधम् । पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम्
खरं तर, त्यांना अशा प्रकारे हरवणं शक्य नाही; पण मी स्वतःला किंवा सुयोधनाला दोष देणार नाही, माझ्या वडिलांनाच दोष देईन.
येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तैरिवार्पिता । बालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तिकां
माझ्या वडिलांनी, जसे चांगल्या लोकांना धन दिलं जातं, तसं मला—एक खेळणाऱ्या मुलीला—कुंतिभोजाला दिलं.
अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने । साऽहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परन्तप। अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम
माझ्या वडिलांनी मैत्री म्हणून मला महात्मा कुंतिभोजाला दिलं; त्यामुळे मी वडिलांनी आणि सासरच्यांनी फसवली गेले. हे कृष्णा, मी फार दुःखी आहे—माझ्या आयुष्याचं आता काय अर्थ आहे?
यन्मां वागब्रवीन्नक्तं सूतके सव्यसाचिनः । पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत्
त्या रात्री, माझ्या प्रसूतीच्या वेळी, सव्यसाचीने मला सांगितलं होतं—'तुझा मुलगा पृथ्वी जिंकेल आणि त्याची कीर्ती आकाशाला भिडेल.'
हत्वा कुरून्महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनञ्जयः । भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति
महायुद्धात कुरूंचा पराभव करून, राज्य मिळवून, कुंतीपुत्र धनंजय आपल्या भावांसह तीन मोठ्या यज्ञांचा संकल्प करेल.
नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे । कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः
माझ्या मनात त्याबद्दल कोणतीही खंत नाही; धर्माला, सृष्टीकर्त्याला मी वंदन करते. मोठ्या कृष्णासाठी धर्म नेहमीच लोकांचे रक्षण करतो.
धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय यथा वागभ्यभाषत। त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि
हे वृष्णिवंशीय, जर खरोखर धर्म असलाच, जसा तो शब्द बोलला गेला, तर हे कृष्णा, तू नक्कीच ते सर्व साध्य करशील.
न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरिता । तथा शोकाय दहति यथा पुत्रैर्विना भवः
हे माधव, विधवा होणं, संपत्ती गमावणं किंवा वैर यामुळे मला तितकं दुःख होत नाही, जितकं माझ्या मुलांशिवाय जगायला लागतं.
याऽहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम्। धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे। इतश्चतुर्दशं वर्षं यन्नापश्यं युधिष्ठिरम्
मी गाण्डीवधारी, सर्व शस्त्रधारींपैकी श्रेष्ठ धनंजयाला पाहू शकत नाही; मग माझ्या मनाला कशी शांती मिळेल? चौदा वर्षे झाली, युधिष्ठिरालाही मी पाहिलं नाही.
धनञ्जयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम्। जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः
हे गोविंदा, धनंजय, दोन्ही जुळे आणि वृकोदर—जेव्हा माणसांना आपले प्रियजन हरवले आहेत असं वाटतं, तेव्हा ते त्यांच्या मृतांसाठी श्राद्ध करतात.