यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः। आतिष्ठेच्च मुनिर्मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात्
जो माणूस सर्व इच्छा आणि कर्मे सोडतो, इंद्रियांवर विजय मिळवतो आणि मुनिंचे मौन पाळतो, तो या जगात सिद्धी प्राप्त करतो.
धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलङ्कृतम्। असितं सितकर्माणं कस्तमर्हति नार्चितुम्
ज्याचे दात स्वच्छ, नखे कापलेले, नेहमी स्नान केलेले आणि सुशोभित, रंगाने काळा पण कर्माने पवित्र — अशा माणसाची पूजा कोण करणार नाही?
तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः। स च लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम्
जो तपामुळे कृश झालेला, मांस, हाडे आणि रक्त कमी झालेले असतो, तो या जगाला जिंकून पुढील श्रेष्ठ जग जिंकतो.
यदा भवति निर्द्वन्द्वो मुनिर्मौनं समास्थितः। अथ लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम्
जेव्हा मुनि मौनात स्थिर होतो आणि द्वंद्वांपासून मुक्त होतो, तेव्हा तो हे जग जिंकून श्रेष्ठ लोक मिळवतो.
आस्येन तु यदाऽहारं गोवन्मृगयते मुनिः। अथास्य लोकः सर्वोऽयं सोऽमृतत्वाय कल्पते
जेव्हा मुनि गायीसारखा तोंडाने अन्न शोधतो, तेव्हा त्याच्यासाठी हे सर्व जग अमरत्वासाठी योग्य होते.
सामान्यधर्मः सर्वेषां क्रोधो लोभो द्रुहाऽक्षमा। विहाय मत्सरं शाठ्यं दर्पं दम्भं च पैशुनम्। क्रोधं लोभं ममत्वं च यस्य नास्ति स धर्मवित्
सर्वांसाठी समान धर्म म्हणजे राग, लोभ, द्वेष आणि असहिष्णुता सोडणे; मत्सर, कपट, गर्व, दंभ आणि चुगली टाकणे. ज्याच्याकडे राग, लोभ किंवा आपलेपणा नाही, तोच धर्म जाणणारा आहे.
नित्याशनो ब्रह्मचारी गृहस्थो वनगो मुनिः। नाधर्ममशनात्प्राप्येत्कथं ब्रूहीह पृच्छते
नेहमी खाणारा, ब्रह्मचर्य पाळणारा, गृहस्थ, वनात राहणारा किंवा मुनि — कुणीही अन्नामुळे अधर्म करू नये; हे कसे, ते आम्हाला सांग.
अष्टौ ग्रासा मुनेः प्रोक्ताः षोडशारण्यवासिनः। द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः
मुनिंसाठी आठ घास, वनवास्यासाठी सोळा, गृहस्थासाठी बत्तीस आणि ब्रह्मचारीसाठी अमर्याद घास सांगितले आहेत.
इत्येवं कारणैर्ज्ञेयमष्टकैतच्छुभाशुभम्
या सर्व कारणांमुळे, अष्टकांचे शुभ आणि अशुभ फळ समजून घ्यावे.
कतरस्त्वनयोः पूर्वं देवानामेति साम्यताम्। उभयोर्धावतो राजन्सूर्याचन्द्रमसोरिव
राजा, या दोघांपैकी कोण आधी देवांपर्यंत पोहोचतो, जसे सूर्य आणि चंद्र दोघेही धावतात, तसे?
अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः। ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः
जो भिक्षुक घरात राहूनही, कामवृत्तीत असणाऱ्या गृहस्थांमध्ये संयम ठेवतो, तो गावातच राहून या दोघांपैकी आधी पोहोचतो.
अप्राप्य दीर्घमायुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत्। तप्यते यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्तपस्ततः
जो दीर्घायुष्य न मिळवता, जन्मल्यानंतर वाईट वर्तन करतो, आणि जर त्याने तप करून त्यात दुःख भोगले, तर त्याने दुसरे तप करावे.
पापानां कर्मणां नित्यं बिभीयाद्यस्तु मानवः। सुखमप्याचरन्नित्यं सोऽत्यन्तं सुखमेधते
जो मनुष्य नेहमी पाप कर्मांची भीती बाळगतो, आणि सुखाचेही काम करत असताना सतत सावध असतो, तो अत्यंत सुख मिळवतो.
यद्वै नृशंसं तदसत्यमाहु- र्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः। अस्वोऽप्यनीशश्च तथैव राजं- स्तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम्
जे क्रूर असते तेच असत्य मानले जाते; जो धर्माची सेवा फक्त स्वार्थासाठी करतो, तो जणू शक्तिहीन घोड्यासारखा आहे, राजा. त्याची सरळता, एकाग्रता आणि मोठेपणही तशीच आहे.
केनासि हूतः प्रहितोऽसि राज- न्युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः। कुतऋ आयातः कतरस्यां दिशि त्व- मुताहोस्वित्पार्थिवं स्थानमस्ति
राजा, तुला कोणी बोलावले? कोणी पाठवले? तू तरुण आहेस, फुलांची माळ घातली आहेस, देखणा आणि तेजस्वी आहेस. कुठून आला आहेस? कोणत्या दिशेने आला आहेस? की तुझे राजसिंहासन आहे?
त्वरन्ति मां लोकपा ब्राह्मणा ये
लोकपाल आणि ब्राह्मण मला पुढे जायला सांगतात.
सतां सकाशे तु वृतः प्रपात- स्ते सङ्गता गुणवन्तश्च सर्वे। शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष पतिष्यता भूमितलं नरेन्द्र
सज्जनांच्या संगतीत निवडलेला मार्ग कठीण आहे; तिथे जमलेले सगळे गुणी आहेत. हे वर मला इंद्राकडून मिळाले आहे, राजा, मी पृथ्वीवर पडणार आहे.
पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि स्थिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
मी तुला विचारतो—तू त्या खोल दरीत पडू नकोस—जर माझ्यासाठी इथे लोक आहेत, राजा. ते आकाशात असोत किंवा स्वर्गात, त्या धर्माचे खरे जाणणारे मी तुला मानतो.
यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पार्वतैश्च। तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह
पृथ्वीवर जितक्या गायी, घोडे, वनातील जनावरे आणि डोंगर आहेत, तितकेच लोक तुझ्यासाठी स्वर्गात आहेत, हे जाण, राजसिंह.
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता- स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः
हे स्वर्गातील माझे लोक मी तुला देतो—तू त्या खोल दरीत पडू नकोस, राजाधिराज. ते आकाशात असोत किंवा स्वर्गात असोत, तू लवकर त्यांच्याकडे जा, भ्रम सोडून.
नास्मद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य। यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य- स्तथाऽददं पूर्वमहं नरेन्द्र
माझ्यासारखा जो ब्राह्मण नाही किंवा ब्रह्मज्ञ नाही, तो कधीही दान घेत नाही, राजश्रेष्ठ. जसे दान नेहमी द्विजांना द्यावे, तसे मी पूर्वी दिले आहे, राजा.
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवे- द्या चाप्यस्याऽब्राह्मणी वीरपत्नी। सोऽहं नैवाकृतपूर्वं चरेयं विधित्समानः किमु तत्र साधुः
जो ब्राह्मण नाही किंवा जो दीन आहे, त्याने कधीही जगू नये, आणि त्याची पत्नीही, जरी ती वीरपत्नी असली तरी. मी कधीही पूर्वी न केलेले वर्तन करणार नाही, कारण योग्य काय ते जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे—मग ते कसे चांगले ठरेल?
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
तुला मी विचारतो, आकर्षक रूप असलेला—मी प्रतर्दन आहे—माझ्यासाठी लोक आहेत का, आकाशात किंवा स्वर्गात असतील, त्या धर्माचा खरा जाणणारा मी तुला मानतो.
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकः सप्तसप्ताप्यहानि। मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका- स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
राजा, तुझ्यासाठी अनेक लोक आहेत—even प्रत्येकासाठी सात दिवस आणि सात रात्री—मधाने ओथंबलेले, तुपात मिसळलेले, दुःखरहित; ते अनंत आहेत आणि तुझी वाट पाहत आहेत.
तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता- स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः
हे माझे लोक मी तुला देतो—तू त्या खोल दरीत पडू नकोस—माझे लोक आता तुझेच असोत. ते आकाशात असोत किंवा स्वर्गात असोत, तू लवकर त्यांच्याकडे जा, भ्रम सोडून.
न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन्। दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वां- श्चरेन्नृशंसं न हि जातु राजा
राजा, ज्याची ताकद तुला सारखी नाही, त्याच्या सुखाची इच्छा करू नये, जरी तो पुण्यवान असला तरी. दैवाने संकट आले, तर ज्ञानी राजा कधीही क्रूरपणा करीत नाही.
धर्म्यं मार्गं यतमानो यशस्यं कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः। न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान- न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथाऽत्थ
राजा जरासरखा कीर्ती मिळवण्यासाठी नेहमी धर्माचा मार्ग धरावा आणि प्रत्येक गोष्टीत धर्माचा विचार करावा. माझ्यासारखा धर्म जाणणारा माणूस, जसा तू सुचवला आहेस तसा दीन वागणूक कधीच करू नये.
कुर्यादपूर्वं न कृतं यदन्यै- र्विधित्समानः किमु तत्र साधु। `धर्माधर्मौ सुविनिश्चित्य सम्य- क्कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्चरेद्यः
इतरांनी कधीच न केलेली गोष्ट केवळ इच्छेपोटी करू नये; त्यात काय चांगुलपणा आहे? धर्म आणि अधर्म यांचा नीट विचार करून, काय करावे आणि काय करू नये याची सतत जागरूकता ठेवावी.
स वै धीमान्सत्यसन्धः कृतात्मा राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना। यदा भवेत्संशयो धर्मकार्ये कामार्थौ वा यत्र विन्दन्ति सम्यक्
जो बुद्धिमान, सत्यवचनाचा आणि संयमी राजा असतो, तो आपल्या महानतेने जगाचा रक्षणकर्ता होतो. धर्माच्या कामात किंवा इच्छा आणि लाभ दोन्ही जिथे असतात, तिथे शंका आली तर—
कार्यं तत्र प्रथमं धर्मकार्यं यन्नो विरुध्यादर्थकामौ स धर्मः
अशा वेळी प्रथम धर्माचं काम करावं; जो धर्म इच्छा किंवा लाभ यांना विरोध करत नाही, तोच खरा धर्म आहे.