जीवस्तु पाण्डुपुत्रेषु पञ्चालेष्वथ वृष्णिषु। दासीभाताऽस्मि पापानां सभामध्ये व्यवस्थिता
पांडुपुत्र, पांचाळ आणि वृष्णि जिवंत असताना, मी पाप्यांच्या सभेत दासीसारखी उभी राहिले.
निरमर्षेष्वचेष्टेषु प्रेक्ष्यमाणेषु पाण्डुषु । पाहि मामिति गोविन्द मनसा चिन्तितोसि मे
पांडव रागही न दाखवता आणि काहीच न करता पाहत होते, गोविंदा, तेव्हा मी मनात म्हणाले—'माझे रक्षण कर.'
यत्र मां भगवान्राजा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत्। वरं वृणीष्व पाञ्चालि वरार्हाऽसि मता मम
जेव्हा माझ्या सासऱ्यांनी, त्या पुण्यशाली राजाने मला सांगितले—'पांचाली, वर माग, तू वरास पात्र आहेस आणि मला प्रिय आहेस.'
अदासाः पाण्डवाः सन्तु सरथाः सायुधा इति। मयोक्ते यत्र निर्मुक्ता वनवासाय केशव
मी म्हणाले—'पांडवांना त्यांच्या रथांसह आणि शस्त्रांसह मुक्त करा,' केशवा, तेव्हा त्यांना वनवासासाठी सोडण्यात आले.
एवंविधानां दुःखानामभिज्ञोऽसि जनार्दन । त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिबान्धवान्
जनार्दन, अशा दु:खांचा तुला अनुभव आहे; पुंडरीकाक्षा, माझ्या पती, नातेवाईक आणि बंधूंसह माझे रक्षण कर.
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः । श्नुषा भवामि धर्मेण साऽहं दासीकृता बलात्
कृष्णा, मी धर्माने भीष्म आणि धृतराष्ट्र यांची सून आहे, तरीही मला बळजबरीने दासी केले.
धिक्पार्थस्य धनुष्मत्तां भीमसेनस्य धिग्बलम्। यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति
अर्जुनाची धनुर्विद्या आणि भीमसेनाचं बळ यांना शरम वाटावी, कारण कृष्णा, दुर्योधन अजूनही एक क्षण जिवंत आहे.
यदि तेऽहमनुग्राह्या यदि तेऽस्ति कृपा मयि। धार्तराष्ट्रेषु वै कोपः सर्वः कृष्ण विधीयताम्
मी तुझ्या दयेच्या लायकीची असेन, तुझ्या मनात माझ्यासाठी जराही करुणा असेल, तर कृष्णा, तुझा सारा राग धृतराष्ट्राच्या मुलांवर उतरू दे.
इत्युक्त्वा मृदुसंहारं वृजिनाग्रं सुदर्शनम्। सुनीलमसितापाङ्गी सर्वगन्धादिवासितम्
असं म्हणून, हलक्या पण तीव्र शोकाने ग्रासलेली, सुंदर, निळ्या आणि काळ्या डोळ्यांची, सर्व प्रकारच्या सुवासांनी दरवळणारी ती स्त्री—
सर्वलक्षणसंपन्नं महाभुजगवर्चसम् । केशपक्षं वरारोहा गृह्व वामेन पाणिना
सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, महान सर्पासारखी प्रभा असलेली, उंच कंबरेची ती स्त्री डाव्या हाताने केसांचा मेळ पकडते.
पद्माक्षी पुण्डरीकाक्षमुपेत्य गजगामिनी । अश्रुपूर्णेक्षणा कृष्णा कृष्णं वचनमब्रवीत्
कमळासारख्या डोळ्यांची, हत्तीच्या चालीसारखी चालणारी, डोळ्यांत अश्रू भरलेली कृष्णा, कृष्णाजवळ जाऊन म्हणाली—
अयं ते पुण्डरीकाक्ष दुःशासनकरोद्धृतः। स्मर्तव्यः सर्वकार्येषु परेषां सन्धिमिच्छताम्
हे कमळनयन, हा केस दु:शासनाच्या हाताने ओढलेला आहे; जो कोणी दुसऱ्यांशी शांतता हवी असेल त्याने हे नेहमी लक्षात ठेवावं.
यदि भीमार्जुनौ कृष्ण कृपणौ सन्धिकामुकौ । पिता मे योत्स्यते वृद्धः सह पुत्रैर्महारथैः
कृष्णा, जर भीम आणि अर्जुन हे दीन आणि शांततेकडे झुकणारे असतील, तर माझे वयोवृद्ध वडील स्वतः आपल्या वीर मुलांसह युद्ध करतील.
पञ्च चैव महावीर्याः पुत्रा मे मधुसूदन । अभिमन्युं पुरस्कृत्य योत्स्यन्ते कुरुभिः सह
आणि मधुसूदना, माझे पाच पराक्रमी पुत्र, अभिमन्यूला पुढे करून, कौरवांसोबत युद्ध करतील.
दुःशासनभुजं श्यामं संछिन्नं पांसुकुण्ठितम्। यद्यहं तु न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे
दु:शासनाचा काळा, छाटलेला आणि मातीने माखलेला हात मी स्वतः पाहिला नाही, तर माझ्या हृदयाला कधीच शांती मिळणार नाही.
त्रयोदश हि वर्षाणि प्रतीक्षन्त्या गतानि मे। विधाय हृदये मन्युं प्रदीप्तमिव पावकम्
मी तेरा वर्षं वाट पाहिली, हृदयात अग्नीप्रमाणे धगधगणारा राग धरून ठेवला.
विदीर्यते मे हृदयं भीमवाक्शल्यपीडितम् । योऽयमद्य महाबाहुर्धर्ममेवानुपश्यति
भीमाच्या कठोर शब्दांनी माझं हृदय विदीर्ण झालं आहे, जेव्हा हा महाबाहू आज फक्त धर्माचाच विचार करतो.
इत्युक्त्वा बाष्परुद्धेन कण्ठेनायतलोचना । रुरोद कृष्णा सोत्कम्पं सस्वरं बाष्पगद्गदम्
असं बोलून, डोळे मोठे आणि गळा अश्रूंनी दाटलेला, कृष्णा थरथरत्या आवाजात, हुंदके देत रडू लागली.
स्तनौ पीनायतश्रोणी सहितावभिवर्षती। द्रवीभूतमिवात्युष्णं मुञ्चन्ती वारि नेत्रजम्
तिची उन्नत छाती आणि रुंद कंबर हलू लागली, डोळ्यांतून ती जणू वितळून जाईल इतके गरम अश्रू वाहू लागले.
तामुवाच महाबाहुः केशवः परिसान्त्वयन्। अचिराद्द्रक्ष्यसे कृष्णे रुदतीर्भरतस्त्रियः
महाबाहू केशवाने तिला शांत करत सांगितले, 'कृष्णे, लवकरच तू भरतांच्या स्त्रियांना रडताना पाहशील.'
एवं ता भीरु रोस्त्यन्ति निहतज्ञातिबान्धवाः। हतमित्रा हतबला येषां क्रुद्धाऽसि भामिनी
अशीच त्या बिचाऱ्या स्त्रिया रडतील, ज्यांचे नातेवाईक आणि आप्तजन मारले गेले, मित्र आणि सैन्य नष्ट झाले, आणि ज्या तुझ्या रागाचा विषय झाल्या आहेत, हे सुंदर स्त्री.
अहं च तत्करिष्यामि भीमार्जुनयमैः सह । युधिष्ठिरनियोगेन दैवाच्च विधिनिर्मितात्
मी हे सर्व भीम आणि अर्जुनासोबत, युधिष्ठिराच्या आज्ञेने आणि विधिलिखित नियतीने पूर्ण करीन.
धार्तराष्ट्राः कालपक्वा न चेच्छृण्वन्ति मे वचः। शेष्यन्ते निहता भूमौ श्वसृगालादनीकृताः
धृतराष्ट्राची मुले, ज्यांचा मृत्यू जवळ आलाय, जर माझं बोलणं ऐकत नाहीत, तर ते पृथ्वीवर पडून राहतील आणि कुत्रे-कोल्हे त्यांना फाडतील.
चलेद्धि हिमवाञ्शैलो मेदिनी शतधा भवेत्। द्यौः पतेच्च सनक्षत्रा न मे मोघं वचो भवेत्
हिमालय पर्वत हलू दे, पृथ्वी शंभर तुकड्यांत विभागली जाऊ दे, आकाश ताऱ्यांसह कोसळू दे—माझं वचन कधीच व्यर्थ जाणार नाही.
शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्।' सत्यं ते प्रतिजानामि कृष्णे बाष्पो निगृह्यताम् । हतामित्राञ्श्रिया युक्तानचिदाद्द्रक्ष्यसे पतीन्
कृष्णे, समुद्र आटू शकतो, पण माझं वचन कधीही फोल ठरणार नाही. मी तुला खरं वचन देतो — डोळ्यांतले अश्रू आवर. शत्रूंचा नाश झाल्यावर, आपल्या पतींना विजयाने शोभून गेलेले तू नक्की पाहशील.
कुरूणामद्य सर्वेषां भवान्सुहृदनुत्तमः। संबन्धी दयितो नित्यमुभयोः पक्षयोरपि
आज सर्व कुरूंमध्ये तूच सर्वश्रेष्ठ मित्र आहेस. दोन्ही बाजूंशी तुझं नातं आहे आणि सर्वांना तू नेहमीच प्रिय आहेस.
पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां प्रतिपाद्यमनामयम्। समर्थः प्रशमं चैव कर्तुमर्हसि केशव
केशवा, पांडव आणि धृतराष्ट्रपुत्र यांचं कल्याण घडवण्याची आणि शांतता आणण्याची ताकद तुझ्यात आहे.
त्वमित्तः पुण्डरीकाक्ष सुयोधनममर्षणम् । शान्त्यर्थं भ्रातरं ब्रूया यत्तद्वाच्यममित्रहन्
कमलनयन, शांतीसाठी, सहन करायला कठीण असलेल्या सुयोधनाला जे सांगणं आवश्यक आहे ते तू सांग. शत्रूंना संपवणाऱ्या, त्याच्याशी बोल.
त्वया धर्मार्थयुक्तं चेदुक्तं शिवमनामयम्। हितं नादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति
तू धर्मयुक्त, हितकारक आणि मंगल अशी वचने सांगितलीस, तरी तो मूर्ख राजकुमार ती मान्य करणार नाही, आणि मग तो नशिबाच्या तावडीत सापडेल.
धर्म्यमस्मद्धितं चैव कुरूणां यदनामयम्। एष यास्यामि राजानं धृतराष्ट्रमभीप्सया
जे धर्मयुक्त, आमच्या हिताचं आणि कुरूंच्या कल्याणाचं आहे, तेच मनाशी धरून मी धृतराष्ट्र राजाकडे जाणार आहे.