वनस्पतीनोषधीश्चाविशन्ति आपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम्। चतुष्पदं द्विपदं चाति सर्व- मेवंभूता गर्भभूता भवन्ति
ते झाडे, औषधी, पाणी, वारा, पृथ्वी, आकाश तसेच चारपाय आणि दोनपाय असलेल्या सर्व प्राण्यांमध्ये प्रवेश करतात; अशा प्रकारे ते गर्भरूप होतात.
अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ- मुताहोस्वित्स्वेन कायेन याति। आपद्यमानो नरयोनिमेता- माचक्ष्व मे संशयात्प्रब्रवीमि
इथे गर्भात दुसरं शरीर घेतात का, की आपल्याच शरीराने प्रवेश करतात? मला शंका आहे म्हणून विचारतो, मानवजन्म कसा मिळतो ते सांग.
शरीरदेहातिसमुच्छ्रयं च चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम्। एतत्तत्त्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्टः क्षेत्रज्ञं त्वां तात मन्याम सर्वे
हे शरीर इतकं मोठं कसं होतं, डोळ्यांना आणि कानांना त्यांची कामं कशी मिळतात, हे सगळं खरं खरं सांग. कारण आम्ही सर्वजण तुला, तात, क्षेत्रज्ञ समजतो.
वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनि- मृतौ रेतः पुष्पफलानुपृक्तम्। स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम्
वारा गर्भातल्या जीवाला वाढवतो आणि मृत्यूनंतर बीज फुलं-फळांसह निघून जातं. तिथे सूक्ष्म तत्त्वांवर अधिकार असलेला तो जीव इथे गर्भाला हळूहळू वाढवतो.
स जायमानो विगृहीतमात्रः संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्यः। स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं स वै रूपं पश्यति चक्षुषा च
तो जन्माला येताच शरीर धारण करतो आणि मग त्याला जाणीव येते. त्यानंतर तो कानांनी आवाज ऐकतो आणि डोळ्यांनी रूप पाहतो.
घ्राणेन गन्धं जिह्वयाऽथो रसं च त्वचा स्पर्शं मनसा वेदभावम्। इत्यष्टकेहोपहितं हि विद्धि महात्मनः प्राणभृतः शरीरे
तो नाकाने वास घेतो, जिभेने चव ओळखतो, त्वचेने स्पर्श जाणतो आणि मनाने विचार समजतो. अशा प्रकारे, हे जाण, की हा महान जीव आठ अंगांनी युक्त असतो.
यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा निखन्यते वापि निकृष्यते वा। अभावभूतः स विनाशमेत्य केनात्मानं चेतयते परस्तात्
जो पुरुष शरीरात स्थिर असतो, तो जळला, पुरला किंवा फेकला गेला तरी, अस्तित्व हरवून नष्ट झाल्यावर, मग आत्मा स्वतःला कशाने जाणतो?
हित्वा सोऽसून्सुप्तवन्निष्टनित्वा पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं वा। अन्यां योनिं पवनाग्रानुसारी हित्वा देहं भजते राजसिंह
तो जसा झोपेत असतो तसा प्राण सोडतो, केलेली चांगली-वाईट कर्म मागे ठेवतो, वाऱ्याच्या मार्गाने जातो, शरीर सोडून दुसऱ्या गर्भात प्रवेश करतो, हे राजसिंहा.
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति। कीटाः पतङ्गाश्च भवन्ति पापा न मे विवक्षास्ति महानुभाव
सत्कर्म करणारे पुण्यवान गर्भ मिळवतात, पापकर्म करणारे पापी गर्भ मिळवतात. पापी लोक किडे आणि पतंग होतात. मला यापुढे काही सांगायची इच्छा नाही, हे महात्मा.
चतुष्पदा द्विपदाः षट्पदाश्च तथाभूता गर्भभूता भवन्ति। आख्यातमेतन्निखिलेन सर्वं भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह
चार पायांचे, दोन पायांचे, सहा पायांचे असे जीव गर्भातून जन्म घेतात. हे सर्व मी तुला पूर्णपणे सांगितले आहे. अजून काय विचारायचं आहे, हे राजसिंहा?
किंस्वित्कृत्वा लभते तात लोका- न्मर्त्यः श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया च। तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथाव- च्छुभाँल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण
माणसाला श्रेष्ठ लोक मिळवण्यासाठी कोणते कर्म करावे लागते—तपस्येने की विद्या मिळवून? मी विचारल्यावर, हे सर्व खरं खरं सांग, ज्यामुळे तो हळूहळू शुभ लोकांत पोहोचेल.
पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः
सज्जन लोक नेहमी सांगतात की, हीच माणसासाठी खरी वाट आहे.
अधीयानः पण्डितंमन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्। तस्यान्तवन्तश्च भवन्ति लोका न चास्य तद्ब्रह्म फलं ददाति
जो स्वतःला पंडित समजून विद्या शिकतो, पण त्या ज्ञानाने दुसऱ्यांची कीर्ती नष्ट करतो, त्याला मिळणारे लोक नाश पावतात आणि त्याला त्या ब्रह्माचे फळ मिळत नाही.
चत्वारि कर्माण्यभयङ्कराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि। मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः
चार कर्मे अशी आहेत की, चुकीने केल्यास भीती निर्माण करतात—अहंकाराने अग्निहोत्र, अहंकाराने मौन, अहंकाराने वाचन आणि अहंकाराने यज्ञ.
न मानमान्यो मुदमाददीत न सन्तापं प्राप्नुयाच्चावमानात्। सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते
कोणीही सन्मान मिळाल्याने आनंद मानू नये, आणि अपमानाने दुःखी होऊ नये. या जगात सज्जन लोक सज्जनांचा सन्मान करतात; दुष्ट लोकांना सत्त्वशीलतेची बुद्धी मिळत नाही.
इति दद्यामिति यज इत्यदीय इति व्रतम्। इत्येतानि भयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि सर्वशः
'मी देईन', 'मी यज्ञ करीन', 'हे माझं आहे', 'हे माझं व्रत आहे'—हे सर्व भीतीचे कारण आहे, असं म्हणतात, आणि ते सर्व पूर्णपणे टाळावं.
ये चाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसमार्गरुद्धम्। तन्निःश्रेयस्तेन संयोगमेत्य परां शान्तिं प्रत्युः प्रेत्य चेह
जे ज्ञानी प्राचीन आधार जाणतात, ज्यांचे मन विचाराच्या मार्गावर संयमित आहे, ते त्या एकत्वाने श्रेष्ठ कल्याण प्राप्त करतात आणि मृत्यूनंतर व इथेही परमशांती मिळवतात.
चरन्गृहस्थः कथमेति धर्मान्कथं भिक्षुः कथमाचार्यकर्मा। वानप्रस्थः सत्पथे सन्निविष्टो बहून्यस्मिन्संप्रति वेदयन्ति
गृहस्थ फिरता फिरता धर्म कसा पाळतो? भिक्षु कसा वागतो? आचार्य आपली कर्तव्ये कशी पार पाडतो? आणि योग्य मार्गावर असलेला वानप्रस्थ या जीवनात अनेक गोष्टी अनुभवतो.
आहूताध्यायी गुरुकर्मस्वचोद्यः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी। मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः स्वाध्याशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी
जो व्रती अध्ययनासाठी बोलावला की येतो, गुरुची सेवा करतो, लवकर उठतो आणि शेवटी झोपतो, जो मृदू, संयमी, धीरवान आणि जागरूक आहे, स्वाध्यायाला प्रिय आहे—असा ब्रह्मचारी सफल होतो.
धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च। अनाददानश्च परैरदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी
धर्माने मिळवलेलं धन यज्ञासाठी वापरावं, नेहमी दान द्यावं, पाहुण्यांना जेवू घालावं, आणि दुसऱ्याचं न दिलेलं काहीही घ्यायचं नाही—हीच प्राचीन गृहस्थाची शिकवण आहे.
स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी। तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां वसन्नरण्ये नियताहारचेष्टः
स्वतःच्या कष्टावर जगणारा, वाईट मार्ग टाळणारा, दुसऱ्यांना देणारा आणि कुणालाही त्रास न देणारा असा ऋषी, जंगलात राहून, आहार आणि वर्तनावर नियंत्रण ठेवतो आणि अशा प्रकारे तो श्रेष्ठ सिद्धी प्राप्त करतो.
अशिल्पजीवी गुणवांश्चैव नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रयुक्तः। अनोकशायी लघुरल्पप्रसार- श्चरन्देशानेकचरः स भिक्षुः
जो कुठल्याही व्यवसायावर जगत नाही, नेहमीच सद्गुणी असतो, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला असतो, सर्व गोष्टींपासून अलिप्त असतो, घर नसताना झोपतो, हलका आणि कमी हालचाली करणारा असतो, अनेक प्रदेशांत फिरतो — असा तो भिक्षुक असतो.
रात्र्या यया वाऽभिजिताश्च लोका भवन्ति कामाभिजिताः सुखाश्च। तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वा- नरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा
ज्या रात्रीने सर्व लोक जिंकले जातात, इच्छा आणि सुखे जिंकली जातात, त्या रात्रीसाठीच ज्ञानी, आत्मसंयमी आणि जंगलात राहणारा पुरुष प्रयत्न करावा.
दशैव पूर्वान्दश चापरांश्च ज्ञातीनथात्मानमथैकविंशम्। अरण्यवासी सुकृते दधाति विमुच्यारण्ये स्वशरीरधातून्
दहा पूर्वज, दहा पुढील पिढ्या आणि स्वतःला एकविसावा मानून, जंगलात राहणारा आणि चांगले कर्म करणारा माणूस, जंगलात आपले शरीराचे घटक सोडून मुक्त होतो.
कतिस्विदेव मुनयः कति मौनानि चाप्युत। भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुमिच्छामहे वयम्
मुनि किती असतात आणि मौनाचे प्रकार किती आहेत, हे आम्हाला सांग, आम्हाला ते ऐकायचे आहे.
अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः। ग्रामे वा वसतोऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप
जो जंगलात राहतो आणि मागे गाव असतो, किंवा जो गावात राहतो आणि मागे जंगल असते, असा ऋषी लोकांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.
कथंस्विद्वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः। ग्रामे वा वसतोऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः
जंगलात राहताना मागे गाव कसा राहतो, किंवा गावात राहताना मागे जंगल कसे राहते, हे कसे होते?
न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत्। तथास्य वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः
जो ऋषी जंगलात राहतो, त्याने गावातील काहीही वापरू नये; म्हणून तो जंगलात राहत असताना गाव त्याच्या मागे राहते.
अनग्निरनिकेतश्चाप्यगोत्रचरणो मुनिः। कौपीनाच्छादनं यावत्तावदिच्छेच्च चीवरम्
जो मुनि अग्नीशिवाय, घराशिवाय आणि कुठल्याही कुटुंबाशी न जोडलेला असतो, तो फक्त कौपीन घालत असताना, त्याने वस्त्राची इच्छा करावी.
यावत्प्राणाभिसन्धानं तावदिच्छेच्च भोजनम्। तथाऽस्य वसतो ग्रामेऽरण्यं भवति पृष्ठतः
जोवर प्राण टिकवायची इच्छा आहे, तोवरच अन्नाची इच्छा ठेवावी; अशा प्रकारे गावात राहत असतानाही त्याच्या मागे जंगल असते.