अन्यथा मां चिकीर्षन्तमन्यथा मन्यसेऽच्युत। प्रणीतभावमत्यर्थं युधि सत्यपराक्रमम्
अच्युत, मी जे करायचं ठरवलंय ते वेगळंच आहे, आणि तू ते वेगळंच समजतोस; माझं मन ठाम आहे, आणि युद्धात माझं शौर्य खरंच आहे.
वेत्सि दाशार्ह सत्यं मे दीर्घकालं सहोषितः। उत वा मां न जानासि प्लवन्हृद इवाप्लवे
दाशार्हा, तू माझ्याबरोबर खूप काळ राहिलास म्हणून माझं खरं स्वरूप जाणतोस; किंवा कदाचित, जसा पाण्यात तरंगणारा खोलपणा ओळखू शकत नाही, तसाच तू मला ओळखत नाहीस.
तस्मादनभिरुपाभिर्वाग्भिर्मां त्वं समर्च्छसि । कथं हि भीमसेनं मां जानन्कश्चन माधव
म्हणूनच, तू मला ज्या शब्दांनी सन्मान करतोस, ते योग्य नाहीत; माधवा, कारण जो मला—भीमसेनाला—ओळखतो, तो असं कसं बोलू शकेल?
ब्रूयादप्रतिरूपाणि यथा मां वक्तमर्हसि । तस्मादिदं प्रवक्ष्यामि वचनं वृष्णिनन्दन
माझ्याशी योग्य नसलेली वाक्य कोण बोलेल, जशी तू मला संबोधायला हवीस? म्हणून, वृष्णिकुळाच्या आनंदा, मी आता हे शब्द बोलतो.
आत्मनः पौरुषं चैव बलं च न समं परैः । सर्वथाऽनार्यकर्मैतत्प्रशंसा स्वयमात्मनः
माझा पुरुषार्थ आणि बळ हे दुसऱ्यांपेक्षा वेगळे आहेत; आणि स्वतःचं कौतुक करणं हे कधीच योग्य नाही.
अतिवादापविद्धस्तु वक्ष्यामि बलमात्मनः । पश्येमे रोदसी कृष्ण ययोरासन्निमाः प्रजाः
पण, तुझ्या कठोर शब्दांनी दुखावलो गेलो म्हणून मी माझं बळ सांगतो; कृष्णा, हे आकाश आणि पृथ्वी पाहा, ज्यात सर्व जीव राहतात.
अचले चाप्रतिष्ठे चाप्यनन्ते सर्वमातरौ । यदीमे सहसा क्रुद्धे समेयातां शिले इव
ही दोन, अचल आणि अस्थिर, अनंत माता, जर अचानक रागावून एकत्र आल्या, जणू काही दोन मोठ्या शिळा एकमेकांवर आदळल्या—
अहमेते निगृह्णीयां बाहुभ्यां सचसाचरे । पश्यैतदन्तरं बाह्वोर्महापरिघयोरिव
तर मी त्या दोघींना—चल आणि अचल—माझ्या बाहूंनी आवरू शकेन; बघ, माझ्या या दोन्ही बाहूंमधलं अंतर, जणू दोन मोठ्या लोखंडी गजांसारखं आहे.
य एतत्प्राय मुच्येत न तं पश्यामि पुरूषम्। हिमवांश्च समुद्रश्च वज्री वा बलमित्स्वयम्
या पकडीतून सुटू शकेल असा एकही पुरुष मला दिसत नाही; हिमालय, समुद्र किंवा वज्रधारी इंद्र जरी आपलं बळ आजमवायला आले, तरीही नाही.
मयाभिपन्नं त्रायेरन्बलमास्थाय न त्रयः । युद्धार्हान्क्षत्रियान्सर्वान्पाण्डवेष्वाततायिनः
मी जर कुणाला पकडलं, तर त्या तिघांनीही आपलं बळ लावलं तरी त्याला वाचवू शकणार नाहीत; मी पांडवांचा शत्रू असलेल्या सर्व क्षत्रियांशी लढायला तयार आहे.
अधः पादतलेनैतानधिष्ठास्यामि भूतले । न हि त्वं नाभिजानासि मम विक्रममच्युत
मी या सर्वांना पायाखाली दाबून पृथ्वीवर ठेवीन. अच्युत, तुला माझी ताकद ओळखता येत नाही.
यथा मया विनिर्जित्य राजानो वशगाः कृताः । अथ चेन्मां न जानासि सूर्यस्येवोद्यतः प्रभाम्
मी जसे राजांना जिंकून त्यांना आपल्या अधीन केले, तसेच जर तू मला ओळखत नसशील तर ते उगवत्या सूर्याच्या तेजाकडे न पाहिल्यासारखे आहे.
विगाढे युधि संबाधे वेत्स्यसे मां जनार्दन । परुषैराक्षिपसि किं व्रणं सूच्येव चानघ
युद्धात जेव्हा मोठी गर्दी आणि तडाखा वाढेल, तेव्हा तू मला ओळखशील, जनार्दन. दोषरहित, तू का कठोर शब्द बोलतोस? जणू जखमेवर सुई टोचावी तशी.
यथामति ब्रवीम्येतद्विद्धि मामधिकं ततः । द्रष्टासि युधि संबाधे प्रवृत्ते वैशसेऽहनि
मी माझ्या मनाप्रमाणे हे बोललो आहे; या बाबतीत मी तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे, हे जाण. युद्धात जेव्हा भीषण हाणामारी सुरू होईल, तेव्हा तू मला पाहशील.
मया प्रणुन्नान्मातङ्गात्नथिनः सादनस्तथा । तथा नरानभिक्रुद्धं निघ्नन्तं क्षत्रियर्षभान्
मी हत्ती आणि त्यांच्या स्वारांना खाली पाडले आहे; तसेच मी न लढवता अनेक वीर क्षत्रियांनाही संपवले आहे.
द्रष्टा मां त्वं च लोकश्च विकर्षन्तं वरान्वरान् । न मे सीदन्ति गात्राणि न ममोद्वेपते मनः
तू आणि सगळे लोक मला श्रेष्ठ योद्ध्यांना ओढताना पाहाल. माझ्या अंगांना थकवा येत नाही, आणि माझे मनही कधी घाबरत नाही.
सर्वलोकादभिक्रुद्धान्न भयं विद्यते मम। किं तु सौहृदमेवैतत्कृपया मधुसूदन । सर्वांस्तितिक्षे संक्लेशान्मा स्म नो भरता नशन्
सर्व लोकांनी एकत्र हल्ला केला तरी मला भीती वाटत नाही. पण मधुसूदन, हे केवळ मैत्री आणि दयेमुळे आहे; मी सर्व दुःख सहन करतो—भरतांनो, तुम्ही नष्ट होऊ नका.
भावं जिज्ञासमानोऽहं प्रणयादिदमब्रवम् । न चाक्षेपान्न पाण्डित्यान्न क्रोधान्न विवक्षया
तुझे मन जाणून घेण्यासाठी मी हे प्रेमापोटी बोललो; यात न टीका आहे, न शहाणपण, न राग, न वाद घालण्याचा हेतू.
वेदाहं तव माहात्म्यसुत ते वेद यद्बलम्। उत ते वेद कर्माणि न त्वां परिभवाम्यहम्
माझ्या मुला, तुझे मोठेपण, तुझे बळ आणि तुझे कृत्ये मला माहीत आहेत; मी तुझा अपमान करत नाही.
यथा चात्मनि कल्याणं संभावयसि पाण्डव । सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि संभावयाम्यहम्
पांडवा, जशी तू स्वतःच्या भल्याची काळजी घेतोस, तशी मी तुझ्या भल्याची हजारपट जास्त काळजी घेतो.
यादृशे च कुले जन्म सर्वराजाभिपूजिते । बन्धुभिश्च सुहृद्भिश्च भीम त्वमसि तादृशः
भिमा, सर्व राजांनी सन्मानित अशा कुळात तुझे जन्म झाले, आणि तुझ्या आजूबाजूला आप्त आणि मित्र आहेत—तूही तसाच आहेस.
जिज्ञासन्तो हि धर्मस्य सन्दिग्धस्य वृकोदर । पर्यायं नाध्यवस्यन्ति देवमानुषयोर्जनाः
वृकोदर, जेव्हा धर्माबद्दल शंका असते, तेव्हा शोध घेणारे लोक देव आणि माणसांच्या मार्गात फरक करू शकत नाहीत.
स एव हेतुर्भूत्वा हि पुरुषस्यार्थसिद्धिषु। विनाशेऽपि स एवास्य सन्दिग्धं कर्म पौरुषम्
माणसाच्या यशामागे हाच खरा कारण असतो; आणि नाश झाला तरी, त्याच कारणामुळे त्याचे कृत्य कधी कधी अनिश्चित राहते.
अन्यथा परिदृष्टानि कविभिर्दोवदर्शिभिः । अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः
कवींनी आणि ज्ञानी लोकांनी गोष्टी वेगवेगळ्या पाहिल्या, म्हणून त्या वाऱ्याच्या झोक्यासारख्या वेगळ्या प्रकारे घडतात.
सुमन्त्रितं सुनीतं च न्यायतश्चोपपादितम् । कृतं मानुष्यकं कर्म दैनेनापि विरुद्ध्यते
चांगला सल्ला, योग्य नीती आणि न्यायाने केलेले माणसाचे कृत्य, कधी कधी नशिबामुळे विफल होते.
दैवमप्यकृतं कर्म पौरुषेण विहन्यते । शीतमुष्णं तथा वर्षं क्षुत्पिपासे च भारत
नशिबाने ठरलेले कृत्यही, जर पूर्ण झाले नाही, तर माणसाच्या प्रयत्नाने जिंकता येते—जसे थंडी, उष्णता, पाऊस, भूक आणि तहान, भरता.
यदन्यद्दिष्टभावस्य पुरुषस्य स्वयं कृतम् । तस्मादनुपरोधश्च विद्यते तत्र लक्षणम्
माणसाच्या स्वभावातून जे काही निर्माण होते आणि तो स्वतः करतो, त्यात संयम हेच त्याचे लक्षण असते.
लोकस्य नान्यतो वृत्तिः पाण्डवान्यत्र कर्मणः। एवंबुद्धिः प्रवर्तेत फलं स्यादुभयान्वये
पांडवा, कर्माशिवाय लोकांना जगण्याचा दुसरा मार्ग नाही; हे समजूनच वागत जावे, कारण फळ दोन्ही बाजूंनी मिळते.
य एवं कृतबुद्धिः स कर्मस्वेव प्रवर्तते । नासिद्धो व्यथते तस्य न सिद्धौ हर्षमश्रुते
जो अशा प्रकारे ठाम मनाने वागतो, तो फक्त कर्तव्य कर्मातच गुंततो; त्याला अपयश आल्यावर दुःख होत नाही आणि यशाची बातमी ऐकली तरी तो आनंदी होत नाही.
तत्रेयमनुमात्रा मे भीमसेन विवक्षिता। नैकान्तसिद्धिर्वक्तव्या शत्रुभिः सह संयुगे
भीमसेन, इथे मी फक्त अंदाज सांगतो आहे; शत्रूंशी युद्धात नक्की विजय मिळेल असे ठामपणे म्हणता येत नाही.