अहो युद्धाभिकाङ्क्षाणां युद्धकाल उपस्थिते । चेतांसि विप्रतीपानि यत्त्वां भीभीम विन्दति
अहो, ज्यांना युद्धाची इच्छा आहे, त्यांच्यासाठी युद्धाचा काळ आला असताना, भीमा, तुझे मन कसे गोंधळले आहे!
अहो पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि। स्वप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात्प्रशममिच्छसि
अहो पार्था, तू उलटी चिन्हे पाहतोस; स्वप्नाच्या शेवटी आणि जागेपणाच्या शेवटी, म्हणूनच तुला शांतता हवी आहे.
अहो नाशंससे किंचित्पुंस्त्वं क्लीब इवात्मनि । कश्मलेनाभिपन्नोऽसि तेन ते विकृतं मनः
अरे, तुझ्यात थोडंसंही पुरुषार्थ दिसत नाही, जणू काही तू स्वतःमध्ये नपुंसकच आहेस. तू कमकुवतपणाने ग्रासलास आहेस, म्हणून तुझं मन अस्थिर झालं आहे.
उद्वेपते ते हृदयं मनस्ते प्रतिसीदति । ऊरुस्तम्भगृहीतोऽसि तस्मात्प्रशममिच्छसि
तुझं हृदय घाबरतंय, मन खचून गेलंय; तुझ्या मांडींना जणू काही जडत्व आलंय, म्हणूनच तुला शांततेची इच्छा वाटते.
अनित्यं किल मर्त्यस्य पार्थ चित्तं चलाचलम् । वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेरिव
पार्था, माणसाचं मन खरंच अस्थिर आणि बदलतं असतं, जसं वाऱ्याच्या झटक्याने हलणाऱ्या शाल्मलीच्या कापसासारखं.
तवैषा विकृता बुद्धिर्गवां वागिव मानुषी । मनांसि पाण्डुपुत्राणां मञ्जयत्यप्लवानिव
तुझं हे विचित्र विचार जणू गायींच्या बोलण्यासारखं आहे, जे माणसांत शोभत नाही; हे पांडुपुत्रांच्या मनाला अस्थिर करतं, जसं लाटांनी होडकी डोलते.
इदं मे महादाश्चर्यं पर्वतस्येव सर्पणम्। यदीदृशं प्रभाषेथा भीमसेनासमं वचः
हे खरंच मोठं आश्चर्य आहे, जणू पर्वतावर साप फिरतो तसं, की तू भीमसेनासारखी वाक्यं बोलतोस.
स दृष्ट्वा स्वानि कर्माणि कुले जन्म च भारत । उत्तिष्ठस्व विषादं मा कृथा वीर स्थिरो भव
हे भारत, तुझी कर्मं आणि तुझं कुल पाहता, उठ! निराश होऊ नकोस; धैर्य धर, वीर हो.
न चैतदनुरूपं ते यत्ते ग्लानिररिन्दम। यदोजसा न लभते क्षत्रियो न तदश्रुते
हे शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या, तुझं हे खचणं तुला शोभत नाही; जे क्षत्रियांना बळाने मिळत नाही, त्याचा उल्लेखही कुणी करत नाही.
तथोक्तो वासुदेवेन नित्यमन्युरमर्षणः। सदश्ववत्समाधावद्बभाषे तदनन्तरम्
वासुदेवाने असं म्हटल्यावर, नेहमीच रागीट आणि हट्टी असलेला भीमसेन, उत्तेजित घोड्यासारखा उभा राहिला आणि लगेच बोलू लागला.
अन्यथा मां चिकीर्षन्तमन्यथा मन्यसेऽच्युत। प्रणीतभावमत्यर्थं युधि सत्यपराक्रमम्
अच्युत, मी जे करायचं ठरवलंय ते वेगळंच आहे, आणि तू ते वेगळंच समजतोस; माझं मन ठाम आहे, आणि युद्धात माझं शौर्य खरंच आहे.
वेत्सि दाशार्ह सत्यं मे दीर्घकालं सहोषितः। उत वा मां न जानासि प्लवन्हृद इवाप्लवे
दाशार्हा, तू माझ्याबरोबर खूप काळ राहिलास म्हणून माझं खरं स्वरूप जाणतोस; किंवा कदाचित, जसा पाण्यात तरंगणारा खोलपणा ओळखू शकत नाही, तसाच तू मला ओळखत नाहीस.
तस्मादनभिरुपाभिर्वाग्भिर्मां त्वं समर्च्छसि । कथं हि भीमसेनं मां जानन्कश्चन माधव
म्हणूनच, तू मला ज्या शब्दांनी सन्मान करतोस, ते योग्य नाहीत; माधवा, कारण जो मला—भीमसेनाला—ओळखतो, तो असं कसं बोलू शकेल?
ब्रूयादप्रतिरूपाणि यथा मां वक्तमर्हसि । तस्मादिदं प्रवक्ष्यामि वचनं वृष्णिनन्दन
माझ्याशी योग्य नसलेली वाक्य कोण बोलेल, जशी तू मला संबोधायला हवीस? म्हणून, वृष्णिकुळाच्या आनंदा, मी आता हे शब्द बोलतो.
आत्मनः पौरुषं चैव बलं च न समं परैः । सर्वथाऽनार्यकर्मैतत्प्रशंसा स्वयमात्मनः
माझा पुरुषार्थ आणि बळ हे दुसऱ्यांपेक्षा वेगळे आहेत; आणि स्वतःचं कौतुक करणं हे कधीच योग्य नाही.
अतिवादापविद्धस्तु वक्ष्यामि बलमात्मनः । पश्येमे रोदसी कृष्ण ययोरासन्निमाः प्रजाः
पण, तुझ्या कठोर शब्दांनी दुखावलो गेलो म्हणून मी माझं बळ सांगतो; कृष्णा, हे आकाश आणि पृथ्वी पाहा, ज्यात सर्व जीव राहतात.
अचले चाप्रतिष्ठे चाप्यनन्ते सर्वमातरौ । यदीमे सहसा क्रुद्धे समेयातां शिले इव
ही दोन, अचल आणि अस्थिर, अनंत माता, जर अचानक रागावून एकत्र आल्या, जणू काही दोन मोठ्या शिळा एकमेकांवर आदळल्या—
अहमेते निगृह्णीयां बाहुभ्यां सचसाचरे । पश्यैतदन्तरं बाह्वोर्महापरिघयोरिव
तर मी त्या दोघींना—चल आणि अचल—माझ्या बाहूंनी आवरू शकेन; बघ, माझ्या या दोन्ही बाहूंमधलं अंतर, जणू दोन मोठ्या लोखंडी गजांसारखं आहे.
य एतत्प्राय मुच्येत न तं पश्यामि पुरूषम्। हिमवांश्च समुद्रश्च वज्री वा बलमित्स्वयम्
या पकडीतून सुटू शकेल असा एकही पुरुष मला दिसत नाही; हिमालय, समुद्र किंवा वज्रधारी इंद्र जरी आपलं बळ आजमवायला आले, तरीही नाही.
मयाभिपन्नं त्रायेरन्बलमास्थाय न त्रयः । युद्धार्हान्क्षत्रियान्सर्वान्पाण्डवेष्वाततायिनः
मी जर कुणाला पकडलं, तर त्या तिघांनीही आपलं बळ लावलं तरी त्याला वाचवू शकणार नाहीत; मी पांडवांचा शत्रू असलेल्या सर्व क्षत्रियांशी लढायला तयार आहे.
अधः पादतलेनैतानधिष्ठास्यामि भूतले । न हि त्वं नाभिजानासि मम विक्रममच्युत
मी या सर्वांना पायाखाली दाबून पृथ्वीवर ठेवीन. अच्युत, तुला माझी ताकद ओळखता येत नाही.
यथा मया विनिर्जित्य राजानो वशगाः कृताः । अथ चेन्मां न जानासि सूर्यस्येवोद्यतः प्रभाम्
मी जसे राजांना जिंकून त्यांना आपल्या अधीन केले, तसेच जर तू मला ओळखत नसशील तर ते उगवत्या सूर्याच्या तेजाकडे न पाहिल्यासारखे आहे.
विगाढे युधि संबाधे वेत्स्यसे मां जनार्दन । परुषैराक्षिपसि किं व्रणं सूच्येव चानघ
युद्धात जेव्हा मोठी गर्दी आणि तडाखा वाढेल, तेव्हा तू मला ओळखशील, जनार्दन. दोषरहित, तू का कठोर शब्द बोलतोस? जणू जखमेवर सुई टोचावी तशी.
यथामति ब्रवीम्येतद्विद्धि मामधिकं ततः । द्रष्टासि युधि संबाधे प्रवृत्ते वैशसेऽहनि
मी माझ्या मनाप्रमाणे हे बोललो आहे; या बाबतीत मी तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे, हे जाण. युद्धात जेव्हा भीषण हाणामारी सुरू होईल, तेव्हा तू मला पाहशील.
मया प्रणुन्नान्मातङ्गात्नथिनः सादनस्तथा । तथा नरानभिक्रुद्धं निघ्नन्तं क्षत्रियर्षभान्
मी हत्ती आणि त्यांच्या स्वारांना खाली पाडले आहे; तसेच मी न लढवता अनेक वीर क्षत्रियांनाही संपवले आहे.
द्रष्टा मां त्वं च लोकश्च विकर्षन्तं वरान्वरान् । न मे सीदन्ति गात्राणि न ममोद्वेपते मनः
तू आणि सगळे लोक मला श्रेष्ठ योद्ध्यांना ओढताना पाहाल. माझ्या अंगांना थकवा येत नाही, आणि माझे मनही कधी घाबरत नाही.
सर्वलोकादभिक्रुद्धान्न भयं विद्यते मम। किं तु सौहृदमेवैतत्कृपया मधुसूदन । सर्वांस्तितिक्षे संक्लेशान्मा स्म नो भरता नशन्
सर्व लोकांनी एकत्र हल्ला केला तरी मला भीती वाटत नाही. पण मधुसूदन, हे केवळ मैत्री आणि दयेमुळे आहे; मी सर्व दुःख सहन करतो—भरतांनो, तुम्ही नष्ट होऊ नका.
भावं जिज्ञासमानोऽहं प्रणयादिदमब्रवम् । न चाक्षेपान्न पाण्डित्यान्न क्रोधान्न विवक्षया
तुझे मन जाणून घेण्यासाठी मी हे प्रेमापोटी बोललो; यात न टीका आहे, न शहाणपण, न राग, न वाद घालण्याचा हेतू.
वेदाहं तव माहात्म्यसुत ते वेद यद्बलम्। उत ते वेद कर्माणि न त्वां परिभवाम्यहम्
माझ्या मुला, तुझे मोठेपण, तुझे बळ आणि तुझे कृत्ये मला माहीत आहेत; मी तुझा अपमान करत नाही.
यथा चात्मनि कल्याणं संभावयसि पाण्डव । सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि संभावयाम्यहम्
पांडवा, जशी तू स्वतःच्या भल्याची काळजी घेतोस, तशी मी तुझ्या भल्याची हजारपट जास्त काळजी घेतो.