न च स्वपिषि जागर्षि न्युब्जः शेषे परन्तप । घोरामशान्तां रुशतीं सदा वाचं प्रभाषसे
शत्रूंना जिंकणाऱ्या, तू ना झोपतोस ना जागा राहतोस, वाकडा होऊन पडलेला असतोस आणि नेहमी कठोर, अस्वस्थ शब्द बोलतोस.
निःश्वसन्नग्निवत्तेन सन्तप्तः स्वेन मन्युना । अप्रशान्तमना भीम सधूम इव पावकः
तुझ्या स्वतःच्या रागाने जळत, अग्नीप्रमाणे उसासे टाकतोस, भीमा, तुझे मन कधीच शांत राहत नाही, धुरकट ज्वाळेसारखे.
एकान्ते निःश्वसञ्शेपे भारार्त इव दुर्बलः । अपि त्वां केचिदुन्मत्तं मन्यन्तेऽतद्विदो जनाः
एकट्याने उसासे टाकत, जणू काही मोठ्या ओझ्याखाली दबला आहेस, काही लोक तर तुला वेडा समजतात, कारण त्यांना खरी गोष्ट ठाऊक नाही.
आरुज्य वृक्षान्निर्मूलान्गजः परिरुजन्निव । निघ्नन्पद्भिः क्षितिं भीम निष्टनन्परिधावसि
हत्ती जसा झाडे उपटतो आणि दुखावतो, तसा तू पायांनी जमिनीवर आपटतोस, भीमा, आणि घरभर फिरत असताना कण्हतोस.
नास्मिञ्जने न रमसे रहः क्षिपसि पाण्डव । नान्यं निशि दिवा चापि कदाचिदभिनन्दसि
या लोकांमध्ये तुला आनंद मिळत नाही, पांडवा, एकटेपणातही तू थांबत नाहीस; रात्रंदिवस तुला कुणातही आनंद वाटत नाही.
अकस्मात्स्मयमानश्च रहस्यास्से रुदन्निव। जान्वोर्मूर्धानमाधाय चिरमास्ते प्रमीलितः
अचानक हसतोस आणि गुपचूप बसून रडतोस, गुडघ्यांवर डोके ठेवून खूप वेळ तसाच विचारात गुंग राहतोस.
भ्रुकिटिं च पुनः कुर्वन्नोष्ठौ च विदशन्निव । अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सर्वं तन्मन्युकारितम्
पुन्हा भुवया ताठ करतोस, ओठ चावत असतोस, भीमा, हे सर्व तुझ्या रागातूनच होतंय.
यथा तपुरस्तात्सविता दृश्यते शुक्रमुच्चरन् । यथा च पश्चान्निर्मुक्तो ध्रुवं पर्येति रश्मिवान्
जसा सूर्य पूर्वेकडे तेजाने चमकतो आणि मग पश्चिमेकडे आपल्या किरणांनी फिरतो, तसंच आहे.
तथा सत्यं ब्रवीम्येतन्नास्ति तस्य व्यतिक्रमः । हन्ताहं गदयाभ्येत्य दुर्योधनममर्पणम्
म्हणून मी खरं सांगतो—यात बदल नाही—गदाधारी मी, दुर्योधनाला भेटल्यावर त्याचा नाश नक्की करीन.
इति स्म मध्ये भ्रातृणां सत्येनालभसे वदाम्। तस्य ते प्रशमे बुद्धिर्ध्रियतेऽद्य परन्तप
भावांमध्ये तू सत्य बोलतोस, आणि आज, शत्रूंना जिंकणाऱ्या, तुझे मन शांततेकडे वळले आहे.
अहो युद्धाभिकाङ्क्षाणां युद्धकाल उपस्थिते । चेतांसि विप्रतीपानि यत्त्वां भीभीम विन्दति
अहो, ज्यांना युद्धाची इच्छा आहे, त्यांच्यासाठी युद्धाचा काळ आला असताना, भीमा, तुझे मन कसे गोंधळले आहे!
अहो पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि। स्वप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात्प्रशममिच्छसि
अहो पार्था, तू उलटी चिन्हे पाहतोस; स्वप्नाच्या शेवटी आणि जागेपणाच्या शेवटी, म्हणूनच तुला शांतता हवी आहे.
अहो नाशंससे किंचित्पुंस्त्वं क्लीब इवात्मनि । कश्मलेनाभिपन्नोऽसि तेन ते विकृतं मनः
अरे, तुझ्यात थोडंसंही पुरुषार्थ दिसत नाही, जणू काही तू स्वतःमध्ये नपुंसकच आहेस. तू कमकुवतपणाने ग्रासलास आहेस, म्हणून तुझं मन अस्थिर झालं आहे.
उद्वेपते ते हृदयं मनस्ते प्रतिसीदति । ऊरुस्तम्भगृहीतोऽसि तस्मात्प्रशममिच्छसि
तुझं हृदय घाबरतंय, मन खचून गेलंय; तुझ्या मांडींना जणू काही जडत्व आलंय, म्हणूनच तुला शांततेची इच्छा वाटते.
अनित्यं किल मर्त्यस्य पार्थ चित्तं चलाचलम् । वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेरिव
पार्था, माणसाचं मन खरंच अस्थिर आणि बदलतं असतं, जसं वाऱ्याच्या झटक्याने हलणाऱ्या शाल्मलीच्या कापसासारखं.
तवैषा विकृता बुद्धिर्गवां वागिव मानुषी । मनांसि पाण्डुपुत्राणां मञ्जयत्यप्लवानिव
तुझं हे विचित्र विचार जणू गायींच्या बोलण्यासारखं आहे, जे माणसांत शोभत नाही; हे पांडुपुत्रांच्या मनाला अस्थिर करतं, जसं लाटांनी होडकी डोलते.
इदं मे महादाश्चर्यं पर्वतस्येव सर्पणम्। यदीदृशं प्रभाषेथा भीमसेनासमं वचः
हे खरंच मोठं आश्चर्य आहे, जणू पर्वतावर साप फिरतो तसं, की तू भीमसेनासारखी वाक्यं बोलतोस.
स दृष्ट्वा स्वानि कर्माणि कुले जन्म च भारत । उत्तिष्ठस्व विषादं मा कृथा वीर स्थिरो भव
हे भारत, तुझी कर्मं आणि तुझं कुल पाहता, उठ! निराश होऊ नकोस; धैर्य धर, वीर हो.
न चैतदनुरूपं ते यत्ते ग्लानिररिन्दम। यदोजसा न लभते क्षत्रियो न तदश्रुते
हे शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या, तुझं हे खचणं तुला शोभत नाही; जे क्षत्रियांना बळाने मिळत नाही, त्याचा उल्लेखही कुणी करत नाही.
तथोक्तो वासुदेवेन नित्यमन्युरमर्षणः। सदश्ववत्समाधावद्बभाषे तदनन्तरम्
वासुदेवाने असं म्हटल्यावर, नेहमीच रागीट आणि हट्टी असलेला भीमसेन, उत्तेजित घोड्यासारखा उभा राहिला आणि लगेच बोलू लागला.
अन्यथा मां चिकीर्षन्तमन्यथा मन्यसेऽच्युत। प्रणीतभावमत्यर्थं युधि सत्यपराक्रमम्
अच्युत, मी जे करायचं ठरवलंय ते वेगळंच आहे, आणि तू ते वेगळंच समजतोस; माझं मन ठाम आहे, आणि युद्धात माझं शौर्य खरंच आहे.
वेत्सि दाशार्ह सत्यं मे दीर्घकालं सहोषितः। उत वा मां न जानासि प्लवन्हृद इवाप्लवे
दाशार्हा, तू माझ्याबरोबर खूप काळ राहिलास म्हणून माझं खरं स्वरूप जाणतोस; किंवा कदाचित, जसा पाण्यात तरंगणारा खोलपणा ओळखू शकत नाही, तसाच तू मला ओळखत नाहीस.
तस्मादनभिरुपाभिर्वाग्भिर्मां त्वं समर्च्छसि । कथं हि भीमसेनं मां जानन्कश्चन माधव
म्हणूनच, तू मला ज्या शब्दांनी सन्मान करतोस, ते योग्य नाहीत; माधवा, कारण जो मला—भीमसेनाला—ओळखतो, तो असं कसं बोलू शकेल?
ब्रूयादप्रतिरूपाणि यथा मां वक्तमर्हसि । तस्मादिदं प्रवक्ष्यामि वचनं वृष्णिनन्दन
माझ्याशी योग्य नसलेली वाक्य कोण बोलेल, जशी तू मला संबोधायला हवीस? म्हणून, वृष्णिकुळाच्या आनंदा, मी आता हे शब्द बोलतो.
आत्मनः पौरुषं चैव बलं च न समं परैः । सर्वथाऽनार्यकर्मैतत्प्रशंसा स्वयमात्मनः
माझा पुरुषार्थ आणि बळ हे दुसऱ्यांपेक्षा वेगळे आहेत; आणि स्वतःचं कौतुक करणं हे कधीच योग्य नाही.
अतिवादापविद्धस्तु वक्ष्यामि बलमात्मनः । पश्येमे रोदसी कृष्ण ययोरासन्निमाः प्रजाः
पण, तुझ्या कठोर शब्दांनी दुखावलो गेलो म्हणून मी माझं बळ सांगतो; कृष्णा, हे आकाश आणि पृथ्वी पाहा, ज्यात सर्व जीव राहतात.
अचले चाप्रतिष्ठे चाप्यनन्ते सर्वमातरौ । यदीमे सहसा क्रुद्धे समेयातां शिले इव
ही दोन, अचल आणि अस्थिर, अनंत माता, जर अचानक रागावून एकत्र आल्या, जणू काही दोन मोठ्या शिळा एकमेकांवर आदळल्या—
अहमेते निगृह्णीयां बाहुभ्यां सचसाचरे । पश्यैतदन्तरं बाह्वोर्महापरिघयोरिव
तर मी त्या दोघींना—चल आणि अचल—माझ्या बाहूंनी आवरू शकेन; बघ, माझ्या या दोन्ही बाहूंमधलं अंतर, जणू दोन मोठ्या लोखंडी गजांसारखं आहे.
य एतत्प्राय मुच्येत न तं पश्यामि पुरूषम्। हिमवांश्च समुद्रश्च वज्री वा बलमित्स्वयम्
या पकडीतून सुटू शकेल असा एकही पुरुष मला दिसत नाही; हिमालय, समुद्र किंवा वज्रधारी इंद्र जरी आपलं बळ आजमवायला आले, तरीही नाही.
मयाभिपन्नं त्रायेरन्बलमास्थाय न त्रयः । युद्धार्हान्क्षत्रियान्सर्वान्पाण्डवेष्वाततायिनः
मी जर कुणाला पकडलं, तर त्या तिघांनीही आपलं बळ लावलं तरी त्याला वाचवू शकणार नाहीत; मी पांडवांचा शत्रू असलेल्या सर्व क्षत्रियांशी लढायला तयार आहे.