दुर्योधनो हि यत्सेनः सर्वथा विदितस्तव । यच्छीलो यत्स्वभावश्च यद्बलो यत्पराक्रमः
दुर्योधन आणि त्याची सेना कशी आहे, त्याचा स्वभाव, त्याची वृत्ती, त्याची ताकद आणि पराक्रम—हे सर्व तुला पूर्णपणे माहीत आहे.
पुरा प्रसन्नाः कुरवः सहपुत्रास्तथा वयम्। इन्द्रज्येष्ठा इवाभूम मोदमानाः सबान्धवाः
पूर्वी कौरव आणि त्यांची मुले, तसेच आम्हीही, आपापल्या नातेवाईकांसह एकत्र आनंदी आणि समाधानी होतो, जणू इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देवगण.
दुर्योधनस्य क्रोधेन भरता मधुसूदन। धक्ष्यन्ते शिशिरापाये वनानीव हुताशनैः
दुर्योधनाच्या रागामुळे, हे भरतवंशीय, हे मधुसूदन, कौरव जणू हिवाळ्यानंतरच्या वणव्यासारखे जळून जातील.
अष्टादशेमे राजानः प्रख्यात मधुसूदन । ये समुच्चिच्छिदुर्ज्ञातीन्सुहृदश्च सबान्धवान्
हे मधुसूदन, हे अठरा प्रसिद्ध राजे—त्यांनी आपले नातेवाईक, मित्र आणि बंधूंचा नाश केला आहे.
असुराणां समृद्धानां ज्वलतामिव तेजसा। पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते कलिरजायत
समृद्ध असुर, तेजाने प्रज्वलित, त्यांच्या काळात धर्माचा काळ संपला आणि कलियुग सुरू झाले.
हैहयानामुदावर्तो नीपानां जनमेजयः । बहुलस्तालजङ्घानां कृमीणामुद्धतो वसुः
हैहयांमध्ये उदावर्त, निपांमध्ये जनमेजय, तालजंघांमध्ये बहुल, आणि कृमिंमध्ये उद्धट वसु असे होते.
अजबिन्दुः सुवीराणां सुराष्ट्राणां रुषर्द्धिकः। अर्कजश्च बलीहानां चीनानां धौतमूलकः
सुवीरांमध्ये अजबिंदू, सुराष्ट्रांमध्ये ऋषर्द्धिक, बलिहानांमध्ये अर्कज, आणि चीनांमध्ये धौतमूलक असे होते.
हयग्रीवो विदेहानां वरयुश्च महौजसाम् । बाहुः सुन्दरवंशानां दीप्ताक्षाणां पुरूरवाः
विदेहांमध्ये हयग्रीव, महाशक्तिशालींमध्ये वरयु, सुंदरवंशांमध्ये बाहू, आणि तेजस्वी डोळ्यांच्या पुरुरवा असे होते.
सहजश्चेदिमत्स्यानां प्रवीराणां वृषध्वजः । धारणश्चन्द्रवत्सानां मुकुटानां विगाहनः
चेदि आणि मत्स्यांमध्ये सहज, शूरवीरांमध्ये वृषध्वज, चंद्रवत्सांमध्ये धारणा, आणि मुकुटांमध्ये विघान असे होते.
शमश्च नन्दिवेगानामित्येते कुलपांसनाः । युगान्ते कृष्ण संभूताः कुलेषु पुरुषाधमाः
नंदिवेगांमध्ये शम—हे सर्व, कृष्णा, आपल्या वंशाचे कलंक आहेत, युगाच्या शेवटी जन्मलेले, आपल्या घराण्यातील नीच पुरुष आहेत.
अप्ययं नः कुरूणां स्याद्युगान्ते कालसंभृतः । दुर्योधनः कुलाङ्गारो जघन्यः पापपूरुषः
कदाचित हा दुर्योधनही, आपल्या वंशाचा कलंक आणि सर्वात वाईट, काळाच्या शेवटी आलेले संकट आहे.
तस्मान्मृदु शनैर्ब्रूया धर्मार्थसहितं हितम् । कामानुबद्धं बहुलं नोग्रमुग्रपराक्रमम्
म्हणून तू हळुवारपणे, सावकाश आणि हितकारक, धर्म आणि अर्थ युक्त, मनातील इच्छा असलेली पण कठोर किंवा रागीट नसलेली वचने बोल.
अपि दुर्योधनं कृष्ण सर्वे वयमधश्चराः। नीचैर्भूत्वाऽनुयास्यामो मा स्म नो भरता नशन्
दुर्योधन आमच्यापेक्षा मोठा असला तरी, कृष्णा, आपण सर्वांनी नम्रपणे त्याच्या मागे जावे; आपल्या कारणामुळे भरतवंशाचा नाश होऊ नये.
अप्युदासीनवृत्तिः स्याद्यथा नः कुरुभिः सह। वासुदेव तथा कार्यं न कुरूननयः स्पृशेत्
आपले वर्तन तटस्थ असावे, वासुदेव, जेणेकरून आपण कौरवांसोबत राहू शकू; असे वाग, की कौरवांवर संकट येऊ नये.
वाच्यः पितामहो वृद्धो ये च कृष्ण समासदः । भ्रातॄणामस्तु सौभ्रात्रं धार्तराष्ट्रः प्रशाम्यताम्
कृष्णा, वयोवृद्ध पितामह आणि इथे उपस्थित जे मोठे लोक आहेत, त्यांना आदराने संबोधा. भावांमध्ये आपुलकी राहू द्या आणि धृतराष्ट्राचा मुलगा शांत व्हावा.
अहमेतद्ब्रवीम्येवं राजा चैव प्रशंसति । अर्जुनो नैव युद्धार्थी भूयसी हि दयाऽर्जुने
हे मी सांगतो आणि राजा देखील याचे कौतुक करतो. अर्जुनाला युद्धाची इच्छा नाही, कारण त्याच्या मनात मोठी दया आहे.
एतछ्रुत्वा महाबाहुः केशवः प्रहसन्निव। अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवोपहितं वचः
हे ऐकून, बलवान केशव हसल्यासारखा झाला आणि भीमाने कधीही न बोललेली अशी मृदू वाणी ऐकली.
गिरेरिव लघुत्वं तच्छीतत्वमिव पावके। मत्वा रामानुजः शौरिः शार्ङ्गधन्वा वृकोदरम्
जसा डोंगर हलका होईल किंवा जसा अग्नी थंड होईल, तसंच रामाचा लहान भाऊ, शौरि, शार्ङ्गधन्वा, भीमाबद्दल विचार करू लागला.
सन्तेजसंस्तदा वाग्भिर्भातरिश्वेव पावकम्। उवाच भीममासीनं कृपयाऽभिपरिप्लुतम्
मग वाऱ्याने पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे, करुणेने भरलेल्या भीमाला तो शब्दांनी पुन्हा धीर देत बोलू लागला.
त्वमन्यदा भीमसेन युद्धमेव प्रशंससि। वधामिनन्दिनः क्रूरान्धार्तराष्ट्रन्मिमर्दिषुः
भीमसेना, इतर वेळी तू नेहमी युद्धाचेच कौतुक करतोस, धृतराष्ट्राच्या क्रूर मुलांचा नाश करण्यात तुला आनंद मिळतो.
न च स्वपिषि जागर्षि न्युब्जः शेषे परन्तप । घोरामशान्तां रुशतीं सदा वाचं प्रभाषसे
शत्रूंना जिंकणाऱ्या, तू ना झोपतोस ना जागा राहतोस, वाकडा होऊन पडलेला असतोस आणि नेहमी कठोर, अस्वस्थ शब्द बोलतोस.
निःश्वसन्नग्निवत्तेन सन्तप्तः स्वेन मन्युना । अप्रशान्तमना भीम सधूम इव पावकः
तुझ्या स्वतःच्या रागाने जळत, अग्नीप्रमाणे उसासे टाकतोस, भीमा, तुझे मन कधीच शांत राहत नाही, धुरकट ज्वाळेसारखे.
एकान्ते निःश्वसञ्शेपे भारार्त इव दुर्बलः । अपि त्वां केचिदुन्मत्तं मन्यन्तेऽतद्विदो जनाः
एकट्याने उसासे टाकत, जणू काही मोठ्या ओझ्याखाली दबला आहेस, काही लोक तर तुला वेडा समजतात, कारण त्यांना खरी गोष्ट ठाऊक नाही.
आरुज्य वृक्षान्निर्मूलान्गजः परिरुजन्निव । निघ्नन्पद्भिः क्षितिं भीम निष्टनन्परिधावसि
हत्ती जसा झाडे उपटतो आणि दुखावतो, तसा तू पायांनी जमिनीवर आपटतोस, भीमा, आणि घरभर फिरत असताना कण्हतोस.
नास्मिञ्जने न रमसे रहः क्षिपसि पाण्डव । नान्यं निशि दिवा चापि कदाचिदभिनन्दसि
या लोकांमध्ये तुला आनंद मिळत नाही, पांडवा, एकटेपणातही तू थांबत नाहीस; रात्रंदिवस तुला कुणातही आनंद वाटत नाही.
अकस्मात्स्मयमानश्च रहस्यास्से रुदन्निव। जान्वोर्मूर्धानमाधाय चिरमास्ते प्रमीलितः
अचानक हसतोस आणि गुपचूप बसून रडतोस, गुडघ्यांवर डोके ठेवून खूप वेळ तसाच विचारात गुंग राहतोस.
भ्रुकिटिं च पुनः कुर्वन्नोष्ठौ च विदशन्निव । अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सर्वं तन्मन्युकारितम्
पुन्हा भुवया ताठ करतोस, ओठ चावत असतोस, भीमा, हे सर्व तुझ्या रागातूनच होतंय.
यथा तपुरस्तात्सविता दृश्यते शुक्रमुच्चरन् । यथा च पश्चान्निर्मुक्तो ध्रुवं पर्येति रश्मिवान्
जसा सूर्य पूर्वेकडे तेजाने चमकतो आणि मग पश्चिमेकडे आपल्या किरणांनी फिरतो, तसंच आहे.
तथा सत्यं ब्रवीम्येतन्नास्ति तस्य व्यतिक्रमः । हन्ताहं गदयाभ्येत्य दुर्योधनममर्पणम्
म्हणून मी खरं सांगतो—यात बदल नाही—गदाधारी मी, दुर्योधनाला भेटल्यावर त्याचा नाश नक्की करीन.
इति स्म मध्ये भ्रातृणां सत्येनालभसे वदाम्। तस्य ते प्रशमे बुद्धिर्ध्रियतेऽद्य परन्तप
भावांमध्ये तू सत्य बोलतोस, आणि आज, शत्रूंना जिंकणाऱ्या, तुझे मन शांततेकडे वळले आहे.