मनुष्यलोकक्षयकृत्सुघोरो नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात्। शस्त्राणि यन्त्रं कवचान्रथांश्च नागान्हयांश्च प्रतिपादयित्वा
मानवजातीचा मोठा विनाश जवळ आला आहे, जर मृत्यू स्वतः इथे आलेला नसेल; कारण शस्त्र, यंत्र, कवच, रथ, हत्ती आणि घोडे तयार केले जात आहेत.
योधाश्च सर्वे कृतनिश्चयास्ते भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः। साङ्ग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र
सर्व योद्ध्यांनी ठाम निश्चय करून हत्ती, घोडे आणि रथांवर सज्ज व्हावे; युद्धासाठी जे काही जमवायचे आहे, ते सर्व गोळा कर, राजन.
दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित्। यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम्
राजन, दुर्योधन आज जिवंत असताना तुला हे राज्य देणार नाही; पांडवांपैकी श्रेष्ठाने जुगारात हरवलेले, पूर्वीचे समृद्ध राज्य आता तो परत देणार नाही.
यथायथैव शान्तिः स्यात्कुरूणां मधुसूदन। तथातथैव भाषेथा मा स्म युद्धेन भीषयेः
मधुसूदन, कुरूंच्या शांततेसाठी जसा मार्ग मिळेल तसा बोलावे; युद्धाची भीती दाखवू नकोस.
अमर्षी जातसंरम्भः श्रेयोद्वेषी महामनाः। नोग्रं दुर्योधनो वाच्यः साम्नैवेनं समाचरेः
दुर्योधन उतावळा, चिडका, चांगुलपणाचा द्वेष्टा आणि गर्विष्ठ आहे; त्याच्याशी कठोरपणे न बोलता, सौम्यपणे वाग.
प्रकृत्या पापसत्वश्च तुल्यचेतास्तु दस्युभिः । ऐश्वर्यमदमत्तश्च कृतवैरश्च पाण्डवैः
त्याचा स्वभाव वाईट आहे, त्याचे मन चोरांसारखे आहे, तो सत्तेच्या गर्वाने माजलेला आहे आणि पांडवांशी शत्रुत्व ठेवतो.
अदीर्घदर्शी निष्ठूरी क्षेप्ता क्रूरपराक्रमः । दीर्घमन्युरनेयश्च पापात्मा निकृतिप्रियः
तो दूरदृष्टी नसलेला, कठोर, नेहमी दुसऱ्यांची टिंगल करणारा, क्रूर शौर्य असलेला आहे. त्याचा राग फार काळ टिकतो, तो आपल्याला आवर घालत नाही, वाईट मनाचा आहे आणि फसवणुकीतच आनंद मानतो.
म्रियेतापि न भज्येत नैव जह्यात्स्वकं मतम्। तादृशेन शमः कृष्ण मन्ये परमदुष्करः
तो जरी मेल तरी तुटत नाही, आणि कधीच आपलं मत सोडत नाही; अशा माणसाबरोबर शांतता साधणे, कृष्णा, मला फार कठीण वाटतं.
सुहृदामप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मा प्रियानृतः । प्रतिहन्त्ये सुहृदां वाचश्चैव मनांसि च
तो आपल्याच मित्रांनाही मान देत नाही, धर्म सोडून दिला आहे, खोटं बोलण्यात त्याला आनंद वाटतो; तो मित्रांच्या बोलण्यालाही आणि मनालाही विरोध करतो.
स मन्युवशमापन्नः स्वभावं दुष्टमास्थितः । स्वभावात्पापमभ्येति तृणैश्छन्न इवोरगः
तो रागाच्या वश झाला आहे, वाईट स्वभाव अंगीकारला आहे; आपल्या स्वभावामुळे तो वाईट मार्गाकडे जातो, जणू गवताखाली लपलेला सापच.
दुर्योधनो हि यत्सेनः सर्वथा विदितस्तव । यच्छीलो यत्स्वभावश्च यद्बलो यत्पराक्रमः
दुर्योधन आणि त्याची सेना कशी आहे, त्याचा स्वभाव, त्याची वृत्ती, त्याची ताकद आणि पराक्रम—हे सर्व तुला पूर्णपणे माहीत आहे.
पुरा प्रसन्नाः कुरवः सहपुत्रास्तथा वयम्। इन्द्रज्येष्ठा इवाभूम मोदमानाः सबान्धवाः
पूर्वी कौरव आणि त्यांची मुले, तसेच आम्हीही, आपापल्या नातेवाईकांसह एकत्र आनंदी आणि समाधानी होतो, जणू इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देवगण.
दुर्योधनस्य क्रोधेन भरता मधुसूदन। धक्ष्यन्ते शिशिरापाये वनानीव हुताशनैः
दुर्योधनाच्या रागामुळे, हे भरतवंशीय, हे मधुसूदन, कौरव जणू हिवाळ्यानंतरच्या वणव्यासारखे जळून जातील.
अष्टादशेमे राजानः प्रख्यात मधुसूदन । ये समुच्चिच्छिदुर्ज्ञातीन्सुहृदश्च सबान्धवान्
हे मधुसूदन, हे अठरा प्रसिद्ध राजे—त्यांनी आपले नातेवाईक, मित्र आणि बंधूंचा नाश केला आहे.
असुराणां समृद्धानां ज्वलतामिव तेजसा। पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते कलिरजायत
समृद्ध असुर, तेजाने प्रज्वलित, त्यांच्या काळात धर्माचा काळ संपला आणि कलियुग सुरू झाले.
हैहयानामुदावर्तो नीपानां जनमेजयः । बहुलस्तालजङ्घानां कृमीणामुद्धतो वसुः
हैहयांमध्ये उदावर्त, निपांमध्ये जनमेजय, तालजंघांमध्ये बहुल, आणि कृमिंमध्ये उद्धट वसु असे होते.
अजबिन्दुः सुवीराणां सुराष्ट्राणां रुषर्द्धिकः। अर्कजश्च बलीहानां चीनानां धौतमूलकः
सुवीरांमध्ये अजबिंदू, सुराष्ट्रांमध्ये ऋषर्द्धिक, बलिहानांमध्ये अर्कज, आणि चीनांमध्ये धौतमूलक असे होते.
हयग्रीवो विदेहानां वरयुश्च महौजसाम् । बाहुः सुन्दरवंशानां दीप्ताक्षाणां पुरूरवाः
विदेहांमध्ये हयग्रीव, महाशक्तिशालींमध्ये वरयु, सुंदरवंशांमध्ये बाहू, आणि तेजस्वी डोळ्यांच्या पुरुरवा असे होते.
सहजश्चेदिमत्स्यानां प्रवीराणां वृषध्वजः । धारणश्चन्द्रवत्सानां मुकुटानां विगाहनः
चेदि आणि मत्स्यांमध्ये सहज, शूरवीरांमध्ये वृषध्वज, चंद्रवत्सांमध्ये धारणा, आणि मुकुटांमध्ये विघान असे होते.
शमश्च नन्दिवेगानामित्येते कुलपांसनाः । युगान्ते कृष्ण संभूताः कुलेषु पुरुषाधमाः
नंदिवेगांमध्ये शम—हे सर्व, कृष्णा, आपल्या वंशाचे कलंक आहेत, युगाच्या शेवटी जन्मलेले, आपल्या घराण्यातील नीच पुरुष आहेत.
अप्ययं नः कुरूणां स्याद्युगान्ते कालसंभृतः । दुर्योधनः कुलाङ्गारो जघन्यः पापपूरुषः
कदाचित हा दुर्योधनही, आपल्या वंशाचा कलंक आणि सर्वात वाईट, काळाच्या शेवटी आलेले संकट आहे.
तस्मान्मृदु शनैर्ब्रूया धर्मार्थसहितं हितम् । कामानुबद्धं बहुलं नोग्रमुग्रपराक्रमम्
म्हणून तू हळुवारपणे, सावकाश आणि हितकारक, धर्म आणि अर्थ युक्त, मनातील इच्छा असलेली पण कठोर किंवा रागीट नसलेली वचने बोल.
अपि दुर्योधनं कृष्ण सर्वे वयमधश्चराः। नीचैर्भूत्वाऽनुयास्यामो मा स्म नो भरता नशन्
दुर्योधन आमच्यापेक्षा मोठा असला तरी, कृष्णा, आपण सर्वांनी नम्रपणे त्याच्या मागे जावे; आपल्या कारणामुळे भरतवंशाचा नाश होऊ नये.
अप्युदासीनवृत्तिः स्याद्यथा नः कुरुभिः सह। वासुदेव तथा कार्यं न कुरूननयः स्पृशेत्
आपले वर्तन तटस्थ असावे, वासुदेव, जेणेकरून आपण कौरवांसोबत राहू शकू; असे वाग, की कौरवांवर संकट येऊ नये.
वाच्यः पितामहो वृद्धो ये च कृष्ण समासदः । भ्रातॄणामस्तु सौभ्रात्रं धार्तराष्ट्रः प्रशाम्यताम्
कृष्णा, वयोवृद्ध पितामह आणि इथे उपस्थित जे मोठे लोक आहेत, त्यांना आदराने संबोधा. भावांमध्ये आपुलकी राहू द्या आणि धृतराष्ट्राचा मुलगा शांत व्हावा.
अहमेतद्ब्रवीम्येवं राजा चैव प्रशंसति । अर्जुनो नैव युद्धार्थी भूयसी हि दयाऽर्जुने
हे मी सांगतो आणि राजा देखील याचे कौतुक करतो. अर्जुनाला युद्धाची इच्छा नाही, कारण त्याच्या मनात मोठी दया आहे.
एतछ्रुत्वा महाबाहुः केशवः प्रहसन्निव। अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवोपहितं वचः
हे ऐकून, बलवान केशव हसल्यासारखा झाला आणि भीमाने कधीही न बोललेली अशी मृदू वाणी ऐकली.
गिरेरिव लघुत्वं तच्छीतत्वमिव पावके। मत्वा रामानुजः शौरिः शार्ङ्गधन्वा वृकोदरम्
जसा डोंगर हलका होईल किंवा जसा अग्नी थंड होईल, तसंच रामाचा लहान भाऊ, शौरि, शार्ङ्गधन्वा, भीमाबद्दल विचार करू लागला.
सन्तेजसंस्तदा वाग्भिर्भातरिश्वेव पावकम्। उवाच भीममासीनं कृपयाऽभिपरिप्लुतम्
मग वाऱ्याने पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे, करुणेने भरलेल्या भीमाला तो शब्दांनी पुन्हा धीर देत बोलू लागला.
त्वमन्यदा भीमसेन युद्धमेव प्रशंससि। वधामिनन्दिनः क्रूरान्धार्तराष्ट्रन्मिमर्दिषुः
भीमसेना, इतर वेळी तू नेहमी युद्धाचेच कौतुक करतोस, धृतराष्ट्राच्या क्रूर मुलांचा नाश करण्यात तुला आनंद मिळतो.