मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुषिकान्गुणान् । तव सङ्कीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमाः
राज्यांच्या सभेत, मी तुझ्या उत्तम वागणुकीचे गुण सांगीन आणि त्याच्या चुका देखील उघड करीन.
ब्रुवतस्तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः
तेथे मी जेव्हा धर्म आणि हित युक्त बोलू, तेव्हा सर्व राजे, वेगवेगळ्या देशांचे अधिपती, ते लक्षपूर्वक ऐकतील.
त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति । तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत
ते तुला धर्मनिष्ठ आणि सत्यवचन मानून तुझ्या बाजूने येतील; आणि त्याला लोभामुळे कसे वागले हेही समजून घेतील.
गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि । वृद्धबालानुपादाय चातुर्वर्ण्ये समागते
मी त्याची निंदा नागरिकांमध्ये, गावकऱ्यांमध्ये, वयोवृद्ध आणि लहान मुलांसमोर, आणि सर्व जातींच्या उपस्थितीत करीन.
शमं वै याचमानस्त्वं नाधर्मं तत्र लप्स्यसे । कुरून्विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः
तू शांततेची मागणी करत असताना, तिथे तुझ्यावर अधर्माचा आरोप होणार नाही; राजे कुरू आणि धृतराष्ट्र यांची निंदा करतील.
तस्मिंल्लोकपरित्यक्ते किं कार्यमवशिष्यते। हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति
संपूर्ण जग त्याला सोडून गेल्यावर, अजून काय करायचे राहते? दुर्योधन मारला गेला तर, उरलेली कामे करावीच लागतील.
यात्वा चाहं कुरून्सर्वान्युष्मदर्थमहापयन् । यतिष्ये प्रशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम्
मी तुझ्यासाठी सर्व कुरूंकडे जाऊन मोठमोठी दानं देईन, शांतता साध्य करण्याचा प्रयत्न करीन आणि त्यांचे वर्तन पाहीन.
कौरवाणां प्रवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम् । निशम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत
कौरवांचे युद्धाकडे झुकणारे विचार समजून घेतल्यावर, मी तुझ्या विजयासाठी परत येईन, हे भारत.
सर्वथा युद्धमेवाहमाशंसापि परैः सह । निमित्तानि हि सर्वाणि तथा प्रादुर्भवन्ति मे
मला सर्व प्रकारे दुसऱ्यांसोबत युद्धच होईल असे वाटते; कारण सर्व शकुनं तशीच दिसत आहेत.
मृगाः शकुन्ताश्च वदन्ति घोरं हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु । घोराणि रूपाणि तथैव चाग्नि- र्वर्णान्बहून्पुष्यति घोररूपान्
प्राणी आणि पक्षी भयानक आवाज काढतात; हत्ती, घोडे आणि रात्रीच्या वेळी भयंकर रूपं दिसतात, आणि अग्नी देखील अनेक भयंकर आकार घेतो.
मनुष्यलोकक्षयकृत्सुघोरो नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात्। शस्त्राणि यन्त्रं कवचान्रथांश्च नागान्हयांश्च प्रतिपादयित्वा
मानवजातीचा मोठा विनाश जवळ आला आहे, जर मृत्यू स्वतः इथे आलेला नसेल; कारण शस्त्र, यंत्र, कवच, रथ, हत्ती आणि घोडे तयार केले जात आहेत.
योधाश्च सर्वे कृतनिश्चयास्ते भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः। साङ्ग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र
सर्व योद्ध्यांनी ठाम निश्चय करून हत्ती, घोडे आणि रथांवर सज्ज व्हावे; युद्धासाठी जे काही जमवायचे आहे, ते सर्व गोळा कर, राजन.
दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित्। यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम्
राजन, दुर्योधन आज जिवंत असताना तुला हे राज्य देणार नाही; पांडवांपैकी श्रेष्ठाने जुगारात हरवलेले, पूर्वीचे समृद्ध राज्य आता तो परत देणार नाही.
यथायथैव शान्तिः स्यात्कुरूणां मधुसूदन। तथातथैव भाषेथा मा स्म युद्धेन भीषयेः
मधुसूदन, कुरूंच्या शांततेसाठी जसा मार्ग मिळेल तसा बोलावे; युद्धाची भीती दाखवू नकोस.
अमर्षी जातसंरम्भः श्रेयोद्वेषी महामनाः। नोग्रं दुर्योधनो वाच्यः साम्नैवेनं समाचरेः
दुर्योधन उतावळा, चिडका, चांगुलपणाचा द्वेष्टा आणि गर्विष्ठ आहे; त्याच्याशी कठोरपणे न बोलता, सौम्यपणे वाग.
प्रकृत्या पापसत्वश्च तुल्यचेतास्तु दस्युभिः । ऐश्वर्यमदमत्तश्च कृतवैरश्च पाण्डवैः
त्याचा स्वभाव वाईट आहे, त्याचे मन चोरांसारखे आहे, तो सत्तेच्या गर्वाने माजलेला आहे आणि पांडवांशी शत्रुत्व ठेवतो.
अदीर्घदर्शी निष्ठूरी क्षेप्ता क्रूरपराक्रमः । दीर्घमन्युरनेयश्च पापात्मा निकृतिप्रियः
तो दूरदृष्टी नसलेला, कठोर, नेहमी दुसऱ्यांची टिंगल करणारा, क्रूर शौर्य असलेला आहे. त्याचा राग फार काळ टिकतो, तो आपल्याला आवर घालत नाही, वाईट मनाचा आहे आणि फसवणुकीतच आनंद मानतो.
म्रियेतापि न भज्येत नैव जह्यात्स्वकं मतम्। तादृशेन शमः कृष्ण मन्ये परमदुष्करः
तो जरी मेल तरी तुटत नाही, आणि कधीच आपलं मत सोडत नाही; अशा माणसाबरोबर शांतता साधणे, कृष्णा, मला फार कठीण वाटतं.
सुहृदामप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मा प्रियानृतः । प्रतिहन्त्ये सुहृदां वाचश्चैव मनांसि च
तो आपल्याच मित्रांनाही मान देत नाही, धर्म सोडून दिला आहे, खोटं बोलण्यात त्याला आनंद वाटतो; तो मित्रांच्या बोलण्यालाही आणि मनालाही विरोध करतो.
स मन्युवशमापन्नः स्वभावं दुष्टमास्थितः । स्वभावात्पापमभ्येति तृणैश्छन्न इवोरगः
तो रागाच्या वश झाला आहे, वाईट स्वभाव अंगीकारला आहे; आपल्या स्वभावामुळे तो वाईट मार्गाकडे जातो, जणू गवताखाली लपलेला सापच.
दुर्योधनो हि यत्सेनः सर्वथा विदितस्तव । यच्छीलो यत्स्वभावश्च यद्बलो यत्पराक्रमः
दुर्योधन आणि त्याची सेना कशी आहे, त्याचा स्वभाव, त्याची वृत्ती, त्याची ताकद आणि पराक्रम—हे सर्व तुला पूर्णपणे माहीत आहे.
पुरा प्रसन्नाः कुरवः सहपुत्रास्तथा वयम्। इन्द्रज्येष्ठा इवाभूम मोदमानाः सबान्धवाः
पूर्वी कौरव आणि त्यांची मुले, तसेच आम्हीही, आपापल्या नातेवाईकांसह एकत्र आनंदी आणि समाधानी होतो, जणू इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देवगण.
दुर्योधनस्य क्रोधेन भरता मधुसूदन। धक्ष्यन्ते शिशिरापाये वनानीव हुताशनैः
दुर्योधनाच्या रागामुळे, हे भरतवंशीय, हे मधुसूदन, कौरव जणू हिवाळ्यानंतरच्या वणव्यासारखे जळून जातील.
अष्टादशेमे राजानः प्रख्यात मधुसूदन । ये समुच्चिच्छिदुर्ज्ञातीन्सुहृदश्च सबान्धवान्
हे मधुसूदन, हे अठरा प्रसिद्ध राजे—त्यांनी आपले नातेवाईक, मित्र आणि बंधूंचा नाश केला आहे.
असुराणां समृद्धानां ज्वलतामिव तेजसा। पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते कलिरजायत
समृद्ध असुर, तेजाने प्रज्वलित, त्यांच्या काळात धर्माचा काळ संपला आणि कलियुग सुरू झाले.
हैहयानामुदावर्तो नीपानां जनमेजयः । बहुलस्तालजङ्घानां कृमीणामुद्धतो वसुः
हैहयांमध्ये उदावर्त, निपांमध्ये जनमेजय, तालजंघांमध्ये बहुल, आणि कृमिंमध्ये उद्धट वसु असे होते.
अजबिन्दुः सुवीराणां सुराष्ट्राणां रुषर्द्धिकः। अर्कजश्च बलीहानां चीनानां धौतमूलकः
सुवीरांमध्ये अजबिंदू, सुराष्ट्रांमध्ये ऋषर्द्धिक, बलिहानांमध्ये अर्कज, आणि चीनांमध्ये धौतमूलक असे होते.
हयग्रीवो विदेहानां वरयुश्च महौजसाम् । बाहुः सुन्दरवंशानां दीप्ताक्षाणां पुरूरवाः
विदेहांमध्ये हयग्रीव, महाशक्तिशालींमध्ये वरयु, सुंदरवंशांमध्ये बाहू, आणि तेजस्वी डोळ्यांच्या पुरुरवा असे होते.
सहजश्चेदिमत्स्यानां प्रवीराणां वृषध्वजः । धारणश्चन्द्रवत्सानां मुकुटानां विगाहनः
चेदि आणि मत्स्यांमध्ये सहज, शूरवीरांमध्ये वृषध्वज, चंद्रवत्सांमध्ये धारणा, आणि मुकुटांमध्ये विघान असे होते.
शमश्च नन्दिवेगानामित्येते कुलपांसनाः । युगान्ते कृष्ण संभूताः कुलेषु पुरुषाधमाः
नंदिवेगांमध्ये शम—हे सर्व, कृष्णा, आपल्या वंशाचे कलंक आहेत, युगाच्या शेवटी जन्मलेले, आपल्या घराण्यातील नीच पुरुष आहेत.