भवता वारिताः सर्वे भ्रातरो भीमविक्रमाः । धर्मपाशनिबद्धाश्च न किंचित्प्रतिपेदिरे
तुझे सर्व भाऊ, भीमासारखे पराक्रमी, तुझ्यामुळे थांबले; धर्माच्या बंधनात बांधले गेले म्हणून काहीच करू शकले नाहीत.
एताश्चान्याश्च परुषा वाचः स समुदीरयन् । श्लाघते ज्ञातिमध्ये स्म त्वयि प्रव्रजिते वनम्
अशा कठोर आणि इतर अपमानास्पद शब्दांनी, त्याने तुझ्या वनवासात आपल्या नातलगांत बढाया मारल्या.
ये तत्रासन्समानीतास्ते दृष्ट्वा त्वामनागसम्। अश्रुकण्ठा रुदन्तश्च सभायामासते सदा
जे तिथे उपस्थित होते, त्यांनी तुझ्या निष्पापपणाला पाहून, सभेत नेहमीच गळ्यात हुंदका दाबून रडत बसले.
न चैनमभ्यनन्दंस्ते राजानो ब्राह्मणैः सह। सर्वे दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः
तेथे असलेल्या राजांनी आणि ब्राह्मणांनीही त्याला मान्यता दिली नाही; सभेतील सर्व सदस्यांनी दुर्योधनाची निंदा केली.
कुलीनस्य च या निन्दा वधो वाऽमित्रकर्शन । महागुणो वधो राजन्नु तु निन्दा कुजीविका
कुळीन माणसासाठी निंदा किंवा शत्रूच्या हातून मृत्यू—मृत्यू मोठा सन्मान आहे, राजा, पण निंदा म्हणजे नीच जीवन.
तदैव निहतो राजन्यदैव निरपत्रपः। निन्दितश्च महाराज पृथिव्यां सर्वराजभिः
महामहाराज, जेव्हा त्याने निर्लज्जपणे असे वागले, तेव्हाच तो जणू मारला गेला; पृथ्वीवरील सर्व राजांनी त्याची निंदा केली.
ईषत्करो वधस्तस्य यस्य चारित्रमीदृशम् । प्रस्कुन्देन प्रतिस्तब्धश्छिन्नमूल इव द्रुमः
ज्याचे वर्तन असे आहे, त्याला मृत्यू ही खूपच लहान शिक्षा आहे; जणू एखाद्या प्रचंड वाऱ्याने मुळासकट उन्मळून पडलेले झाड.
वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलोकस्य दुर्मतिः । जह्येन त्वममित्रघ्न मा राजन्विचिकित्सिथाः
जो अनार्य, दुष्ट बुद्धीचा आहे, तो सर्व लोकांसाठी मारण्यास योग्य आहे, जसा साप असतो; शत्रूंचा नाश करणाऱ्या राजा, तू त्याला ठार मार, शंका करू नकोस.
सर्वथा त्वत्क्षमं चैतद्रोचते च ममानघ। यत्त्वं पितरि भीष्मे च प्रणिपातं समाचरेः
हे निष्पाप, तू वडिलांना आणि भीष्मांना नमस्कार करतोस, हे मला सर्व प्रकारे योग्य आणि आनंददायक वाटते.
अहं तु सर्वलोकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम्। येषामस्ति द्विधाभावो राजन्दुर्योधनं प्रति
राजा, मी स्वतः सर्व लोकांच्या मनातील दुर्योधनाबद्दलची शंका दूर करण्यासाठी जाईन.
मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुषिकान्गुणान् । तव सङ्कीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमाः
राज्यांच्या सभेत, मी तुझ्या उत्तम वागणुकीचे गुण सांगीन आणि त्याच्या चुका देखील उघड करीन.
ब्रुवतस्तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्। निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः
तेथे मी जेव्हा धर्म आणि हित युक्त बोलू, तेव्हा सर्व राजे, वेगवेगळ्या देशांचे अधिपती, ते लक्षपूर्वक ऐकतील.
त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति । तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत
ते तुला धर्मनिष्ठ आणि सत्यवचन मानून तुझ्या बाजूने येतील; आणि त्याला लोभामुळे कसे वागले हेही समजून घेतील.
गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि । वृद्धबालानुपादाय चातुर्वर्ण्ये समागते
मी त्याची निंदा नागरिकांमध्ये, गावकऱ्यांमध्ये, वयोवृद्ध आणि लहान मुलांसमोर, आणि सर्व जातींच्या उपस्थितीत करीन.
शमं वै याचमानस्त्वं नाधर्मं तत्र लप्स्यसे । कुरून्विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः
तू शांततेची मागणी करत असताना, तिथे तुझ्यावर अधर्माचा आरोप होणार नाही; राजे कुरू आणि धृतराष्ट्र यांची निंदा करतील.
तस्मिंल्लोकपरित्यक्ते किं कार्यमवशिष्यते। हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति
संपूर्ण जग त्याला सोडून गेल्यावर, अजून काय करायचे राहते? दुर्योधन मारला गेला तर, उरलेली कामे करावीच लागतील.
यात्वा चाहं कुरून्सर्वान्युष्मदर्थमहापयन् । यतिष्ये प्रशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम्
मी तुझ्यासाठी सर्व कुरूंकडे जाऊन मोठमोठी दानं देईन, शांतता साध्य करण्याचा प्रयत्न करीन आणि त्यांचे वर्तन पाहीन.
कौरवाणां प्रवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम् । निशम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत
कौरवांचे युद्धाकडे झुकणारे विचार समजून घेतल्यावर, मी तुझ्या विजयासाठी परत येईन, हे भारत.
सर्वथा युद्धमेवाहमाशंसापि परैः सह । निमित्तानि हि सर्वाणि तथा प्रादुर्भवन्ति मे
मला सर्व प्रकारे दुसऱ्यांसोबत युद्धच होईल असे वाटते; कारण सर्व शकुनं तशीच दिसत आहेत.
मृगाः शकुन्ताश्च वदन्ति घोरं हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु । घोराणि रूपाणि तथैव चाग्नि- र्वर्णान्बहून्पुष्यति घोररूपान्
प्राणी आणि पक्षी भयानक आवाज काढतात; हत्ती, घोडे आणि रात्रीच्या वेळी भयंकर रूपं दिसतात, आणि अग्नी देखील अनेक भयंकर आकार घेतो.
मनुष्यलोकक्षयकृत्सुघोरो नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात्। शस्त्राणि यन्त्रं कवचान्रथांश्च नागान्हयांश्च प्रतिपादयित्वा
मानवजातीचा मोठा विनाश जवळ आला आहे, जर मृत्यू स्वतः इथे आलेला नसेल; कारण शस्त्र, यंत्र, कवच, रथ, हत्ती आणि घोडे तयार केले जात आहेत.
योधाश्च सर्वे कृतनिश्चयास्ते भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः। साङ्ग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र
सर्व योद्ध्यांनी ठाम निश्चय करून हत्ती, घोडे आणि रथांवर सज्ज व्हावे; युद्धासाठी जे काही जमवायचे आहे, ते सर्व गोळा कर, राजन.
दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित्। यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम्
राजन, दुर्योधन आज जिवंत असताना तुला हे राज्य देणार नाही; पांडवांपैकी श्रेष्ठाने जुगारात हरवलेले, पूर्वीचे समृद्ध राज्य आता तो परत देणार नाही.
यथायथैव शान्तिः स्यात्कुरूणां मधुसूदन। तथातथैव भाषेथा मा स्म युद्धेन भीषयेः
मधुसूदन, कुरूंच्या शांततेसाठी जसा मार्ग मिळेल तसा बोलावे; युद्धाची भीती दाखवू नकोस.
अमर्षी जातसंरम्भः श्रेयोद्वेषी महामनाः। नोग्रं दुर्योधनो वाच्यः साम्नैवेनं समाचरेः
दुर्योधन उतावळा, चिडका, चांगुलपणाचा द्वेष्टा आणि गर्विष्ठ आहे; त्याच्याशी कठोरपणे न बोलता, सौम्यपणे वाग.
प्रकृत्या पापसत्वश्च तुल्यचेतास्तु दस्युभिः । ऐश्वर्यमदमत्तश्च कृतवैरश्च पाण्डवैः
त्याचा स्वभाव वाईट आहे, त्याचे मन चोरांसारखे आहे, तो सत्तेच्या गर्वाने माजलेला आहे आणि पांडवांशी शत्रुत्व ठेवतो.
अदीर्घदर्शी निष्ठूरी क्षेप्ता क्रूरपराक्रमः । दीर्घमन्युरनेयश्च पापात्मा निकृतिप्रियः
तो दूरदृष्टी नसलेला, कठोर, नेहमी दुसऱ्यांची टिंगल करणारा, क्रूर शौर्य असलेला आहे. त्याचा राग फार काळ टिकतो, तो आपल्याला आवर घालत नाही, वाईट मनाचा आहे आणि फसवणुकीतच आनंद मानतो.
म्रियेतापि न भज्येत नैव जह्यात्स्वकं मतम्। तादृशेन शमः कृष्ण मन्ये परमदुष्करः
तो जरी मेल तरी तुटत नाही, आणि कधीच आपलं मत सोडत नाही; अशा माणसाबरोबर शांतता साधणे, कृष्णा, मला फार कठीण वाटतं.
सुहृदामप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मा प्रियानृतः । प्रतिहन्त्ये सुहृदां वाचश्चैव मनांसि च
तो आपल्याच मित्रांनाही मान देत नाही, धर्म सोडून दिला आहे, खोटं बोलण्यात त्याला आनंद वाटतो; तो मित्रांच्या बोलण्यालाही आणि मनालाही विरोध करतो.
स मन्युवशमापन्नः स्वभावं दुष्टमास्थितः । स्वभावात्पापमभ्येति तृणैश्छन्न इवोरगः
तो रागाच्या वश झाला आहे, वाईट स्वभाव अंगीकारला आहे; आपल्या स्वभावामुळे तो वाईट मार्गाकडे जातो, जणू गवताखाली लपलेला सापच.