न हि नः प्रीणयेद्द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम्। न च सर्वामरैश्वर्यं तव द्रोहेण माधव
माधवा, तुला दगा देऊन मिळवलेलं धन, देवपद किंवा कोणतंही सुख आम्हाला आनंद देणार नाही.
जानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम्। अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षितां
महारा्ज, मला धृतराष्ट्राच्या मुलाचा दुष्टपणा माहीत आहे; आम्ही पृथ्वीचे राजे सगळ्या जगात निंदेला पात्र ठरू.
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । क्रुद्धस्य संयुगे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः
माझ्यावर राग आला असता, सगळे राजे एकत्र आले तरी युद्धात माझ्यासमोर टिकू शकत नाहीत, जसं सिंहासमोर इतर प्राणी उभे राहू शकत नाहीत.
अथ चेत्ते प्रवर्तेरन्मयि किंचिदसांप्रतम्। निर्दहेयं कुरून्सर्वानिति मे धीयते मतिः
जर त्यांनी माझ्याशी वेळीअवेळी काही वागणूक केली, तर मी सगळ्या कुरूंना जाळून टाकू शकतो; माझा हा ठाम निश्चय आहे.
न जातु गमनं पार्थ भवेत्तत्र निरर्थकम् । अर्थप्राप्तिः कदाचित्स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता
पार्था, तिथे जाणं कधीही व्यर्थ होत नाही; कधी कधी काही लाभ मिळतो, किंवा किमान दोष तरी टळतो.
एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो जनार्दनम् । भातॄणां समवेतानां सकाशे पुरुषोत्तमम्
असं म्हटल्यावर, धर्मराजानं आपल्या सर्व भावांसमोर जनार्दनाला उत्तर दिलं.
यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान्। कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम्
कृष्णा, तुला जे आवडेल ते कर, कुरूंना कल्याण मिळू दे; तू सुखरूप आणि यशस्वी परत यावास, हीच माझी इच्छा आहे.
विष्वक्सेन कुरून्गत्वा भरताञ्शमयन्प्रभो। यथा सर्वे सुमनसः सह स्याम सुचेतसः
प्रभो, तू कुरांकडे जाऊन भरतांना समजावून सांग, म्हणजे आपण सगळे शांत आणि स्पष्ट मनानं एकत्र राहू शकू.
भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर्मम च प्रियः। सौहृदेनाविशङ्ख्योऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये
तू माझा भाऊ आहेस, मित्र आहेस, आणि भीमसेनलाही प्रिय आहेस; तुझ्या प्रेमामुळे तुझ्यावर कोणताही संशय नाही—सर्वांच्या भल्यासाठी तू सुखरूप परत येवो.
अस्मान्वेत्थ परान्वेत्थ वेत्थार्थान्वेत्थ भाषितुम्। यद्यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः
तुला आम्ही माहित आहोत, तेही माहित आहेत, काय बोलावं आणि काय करावं हेही तुला ठाऊक आहे; आमच्या हिताचं जे काही असेल, कृष्णा, तेच तू दुर्योधनाला सांग.
यद्यद्धर्मेण संयुक्तमुपपद्येद्धितं वचः। तत्तत्केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत्
केशवा, जे जे धर्मानुसार योग्य आणि हिताचं आहे, तेच तू बोलावं—मऊ बोलावं किंवा कडक, जसं योग्य वाटेल तसं.
सञ्जयस्य श्रुतं वाक्यं भवतश्च श्रुतं मया। सर्वं जानाम्यभिप्रायं तेषां च भवतश्च यः
संजयाचं आणि तुझं बोलणं मी ऐकलं आहे; त्यांचा आणि तुझा हेतू मला पूर्णपणे समजला आहे.
तव धर्माश्रिता बुद्धिस्तेषां वैराश्रया मतिः। यदयुद्धेन लभ्येत तत्ते बहुमतं भवेत्
तुझं मन नेहमी धर्माकडे आहे, त्यांचं मन वैराकडे; युद्धाशिवाय जे मिळू शकतं, त्यालाच तू जास्त महत्त्व देतोस.
न चैवं नैष्ठिकं कर्म क्षत्रियस्य विशांपते। आहुराश्रमिणः सर्वे न भैक्षं क्षत्रियश्चरेत्
पण असं वागणं क्षत्रियाचं अंतिम कर्तव्य नाही, राजन; सर्व आश्रमवासी म्हणतात की, क्षत्रियानं भिक्षा मागून जगू नये.
जयो वधो वा सङ्ग्रामे धात्राऽऽदिष्टः सनातनः। स्वधर्मः क्षत्रियस्यैष कार्पण्यं न प्रशत्यते
युद्धात विजय किंवा मृत्यू हे पूर्वीपासूनच विधिलिखित आहे; क्षत्रियाचं खरं कर्तव्य हेच आहे—भीती दाखवणं योग्य नाही.
न हि कार्पण्यमास्थाय शक्या वृत्तिर्युधिष्ठिर । विक्रमस्व महाबाहो जहि शत्रून्परन्तप
युधिष्ठिरा, भीती किंवा दुर्बलतेमुळे आपली उपजीविका चालू शकत नाही; म्हणून, महाबाहू, धैर्यानं वाग आणि शत्रूंना जिंक.
अतिगृद्धाः कृतस्नेहा दीर्घकालं सहोषिताः । कृतमित्राः कृतबला धार्तराष्ट्राः परन्तप
धृतराष्ट्राचे पुत्र, शत्रूंचा संहार करणारा, हे फारच लोभी आहेत, त्यांनी मैत्री केली आहे, खूप काळ एकत्र राहिले, मित्र जोडले आणि आपली ताकद वाढवली आहे.
न पर्यायोऽस्ति यत्साम्यं त्वयि कुर्युर्विशांपते । बलवत्तां हि मन्यन्ते भीष्मद्रोणकृपादिभिः
राजन, ते तुझ्याशी समता साधतील अशी शक्यता नाही; कारण भीष्म, द्रोण, कृप आणि इतरांमुळे ते स्वतःला बलवान समजतात.
यावच्च मार्दवेनैतान्राजन्नुपचरिष्यसि। तावदेते हरिष्यन्ति तव राज्यमरिन्दम
राजा, जोपर्यंत तू त्यांच्याशी सौम्यपणे वागशील, तोपर्यंत ते तुझं राज्य हिरावून घेतील, शत्रूंचा संहार करणारा.
नानुक्रोशान्न कार्पण्यान्न च धर्मार्थकारणात्। अलं कर्तुं धार्तराष्ट्रस्तव काममरिन्दम
शत्रूंचा संहार करणारा, ना दया, ना दुर्बलता, ना धर्म किंवा लाभासाठी, धृतराष्ट्राचा मुलगा कधीच तुझ्या हितासाठी वागणार नाही.
एतदेव निमित्तं ते धार्तराष्ट्रो यथा त्वयि । नान्वतप्यत कोपेन तव कृत्वाऽपि दुष्करम्
हेच एक कारण आहे की, धृतराष्ट्राचा मुलगा तुझ्यावर इतकं कठीण वागला, तरीही त्याने रागाच्या भरात नंतर कधीही पश्चात्ताप केला नाही.
पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य च धीमतः । ब्राह्मणानां च साधूनां राज्ञश्च नगरस्य च
भीष्म, द्रोण, विदुर हे बुद्धिमान, साधू ब्राह्मण, राजा आणि नगरातील लोक यांच्या उपस्थितीत—
पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषामेव तत्त्वतः। दानशीलं मृदुं दान्तं धर्मशीलमनुव्रतम्
कुरुवंशातील सर्व प्रमुख लोक प्रत्यक्ष पाहत असताना, दानशूर, सौम्य, संयमी, धर्मशील आणि व्रतस्थ असलेल्या तुला—
यत्त्वामुपधिना राजन्द्यूते वञ्चितवांस्तदा । न चापत्रपते तेन नृशंसः स्वेन कर्मणा
राजा, ज्या वेळी तुला फसवून जुगारात हरवले, त्या क्रूर कृत्याबद्दल त्याला कधीच लाज वाटली नाही.
तथाशीलसमाचरे राजन्मा प्रणयं कृथाः । वध्यास्ते सर्वलोकस्य किं पुनस्तव भारत
राजा, त्याचा स्वभाव आणि वागणूक अशीच आहे; त्याच्यावर प्रेम करू नकोस. तो सर्व लोकांसाठी मृत्यूस पात्र आहे, मग तुझ्यासाठी तर नक्कीच.
वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिरतुदत्त्वां सहानुजम् । श्लाघमानः प्रहृष्टः सन्भ्रातृभिः सह भाषते
त्याने तुला आणि तुझ्या भावांना कठोर आणि अनुचित शब्दांनी अपमान केला, आणि आपल्या भावांसोबत आनंदाने बढाया मारल्या.
एतावत्पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम् । नामधेयं च गोत्रं च तदप्येषां न शिष्यते
आता पांडवांकडे इथे काहीच उरले नाही; त्यांचे नाव आणि कुळसुद्धा त्यांच्याकडे राहिलेले नाही.
कालेन महता चैषां भविष्यति पराभवः । प्रकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो मयि
काळानुसार त्यांच्यावर मोठा पराभव येईल; त्यांचे लोक, जे हरवले आहेत, ते तुझ्याकडे वळतील.
दुःशासनेन पापेन तदा द्यूते प्रवर्तिते । अनाथवत्तदा देवी द्रौपदी सुदुरात्मना
त्या पापी दुःशासनाने जुगार सुरू केला, तेव्हा देवी द्रौपदीला त्या दुष्टाने अनाथासारखे वागवले.
आकृष्य केशे रुदती सभायां राजसंसदि । भीष्मद्रोणप्रमुखतो गौरिति व्याहृता मुहुः
राजसभेत, भीष्म-द्रोणांसमोर, केसांनी ओढून, रडत असताना, तिला वारंवार 'दासी' असे हिणवले गेले.