एष एकायनः पन्था येन यान्ति मनीषिणः । तं दृष्ट्वा मृत्युमत्येति महांस्तत्र न सञ्जति
हा एकच मार्ग आहे, ज्यावर ज्ञानी लोक चालतात. जो हा मार्ग ओळखतो, तो मृत्यूवर मात करतो आणि तिथे कोणतीही गोंधळाची अवस्था राहत नाही.
अङ्ग सञ्जय मे शंस पन्थानमकुतोभयम्। येन गत्वा हृषीकेशं प्राप्नुयां सिद्धिमुत्तमाम्
संजया, मला तो मार्ग सांग, जो कुठल्याही भीतीपासून मुक्त आहे, ज्यावरून चालून मी हृषीकेशाला पोहोचू शकेन आणि श्रेष्ठ सिद्धी मिळवू शकेन.
नाकृतात्मा कृतात्मानं जातु विद्याञ्जनार्दनम् । आत्मनस्तु क्रियोपायो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्
ज्याने स्वतःवर विजय मिळवला नाही, तो कधीच स्वतःवर विजय मिळवणाऱ्याला ओळखू शकत नाही. स्वतःवर नियंत्रण मिळवण्याचा उपाय म्हणजे इंद्रियांचे संयम याखेरीज दुसरा नाही.
इन्द्रियाणामुदीर्णानां कामत्यागोऽप्रमादतः। अप्रमादोऽविहिंसा च ज्ञानयोनिरसंशयम्
इंद्रिये अस्वस्थ असताना, इच्छा सोडणे आणि सावध राहणे, तसेच कोणालाही इजा न करणे—हे नक्कीच ज्ञानाचा मूळ स्रोत आहेत.
इन्द्रियाणां यमे यत्तो भव राजन्नतन्द्रितः । बुद्धिश्च ते मा च्युवतु नियच्छैनां यतस्ततः
राजन, इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवताना सदैव जागरूक राहा. तुझी बुद्धी डळमळू देऊ नकोस, तिला पूर्ण प्रयत्नाने संयमित ठेव.
एतज्ज्ञानं विदुर्विप्रा ध्रुवमिन्द्रियधारणम्। एतज्ज्ञानं च पन्थाश्च येन यान्ति मनीषिणः
ज्ञानी लोक हेच खरे ज्ञान मानतात—इंद्रियांचे दृढ नियंत्रण. हेच ज्ञान आहे आणि ह्याच मार्गाने ज्ञानी लोक पुढे जातात.
अप्राप्यः केशवो राजन्निन्द्रियैरजितैर्नृभिः। आगमाधिगमाद्योगाद्वशी तत्त्वे प्रसीदति
राजन, ज्यांची इंद्रिये वश नाहीत, अशा लोकांना केशव मिळत नाही. पण शिस्त, अभ्यास आणि योग यामुळे स्वतःवर नियंत्रण मिळवणारा सत्यात संतुष्ट होतो.
भूयो मे पुण्डरीकाक्षं सञ्जयाचक्ष्व पृच्छतः। नामकर्मार्थवित्तात प्राप्नुयां पुरुषोत्तमम्
पुन्हा एकदा, संजय विचारतो तसा, मला त्या कमळनयन विषयी सांग. त्याचं नाव, कृत्यं आणि अर्थ जाणून मी परम पुरुषाला मिळू शकेन.
श्रुतं मे वासुदेवस्य नामनिर्वचनं शुभम्। यावत्तत्राभिजानेऽहमप्रमेयो हि केशवः
माझ्या कानावर वासुदेवाच्या नावाचा शुभ अर्थ आला आहे. मी जितके समजू शकतो, तितकेच; केशव तर अगदी अपरिमित आहे.
वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वाद्देवयोनितः। वासुदेवस्ततो वेद्यो बृहत्त्वाद्विष्णुरुच्यते
तो सर्व प्राण्यांमध्ये वास करतो, म्हणून वासुदेव म्हणतात. तो देवांचा मूळ आहे आणि विशालतेमुळे त्याला विष्णु म्हणतात.
मौनाद्ध्यानाच्च योगाच्च विद्दि भारत माधवम्। सर्वतत्त्वलयाच्चैव मधुहा मधुसूदनः
भारता, मौन, ध्यान आणि योग यामुळे, तसेच सर्व तत्त्वांचा विलय झाल्यावर माधव कळतो. मधू राक्षसाचा वध केल्यामुळे त्याला मधुसूदन म्हणतात.
कृषिर्भूवाचकः शब्दो गश्च निर्वृतिवाचकः। विष्णुस्तद्भावयोगाच्च कृष्णो भवति सात्वतः
'कृषि' म्हणजे पृथ्वी आणि 'ग' म्हणजे आनंद. या दोघांच्या एकत्र येण्याने, विष्णु सत्त्वतांमध्ये कृष्ण म्हणून ओळखला जातो.
पुण्डरीकं परं धाम नित्यमक्षयमव्ययम् । तद्भावात्पुण्डरीकाक्षो दस्युत्रासाज्जानार्दनः
कमळ हेच परम, शाश्वत आणि अविनाशी धाम आहे. म्हणून त्याला पुंडरीकाक्ष म्हणतात आणि दुष्टांचा भय दूर करणारा म्हणून जनार्दन म्हणतात.
यतः सत्वं न च्यवते यच्च यत्वान्न हीयते। सात्वतः सात्वतस्तस्मादार्षभाद्वृषभेक्षणः
ज्याचं सत्त्व कधीच कमी होत नाही आणि जो देऊनही कमी होत नाही, त्याला सत्त्वत म्हणतात. ऋषभापासून त्याला वृषभेक्षण असं नाव मिळालं.
न जायते जनित्राऽयमजस्तस्मादनीकजित् । देवानां स्वप्रकाशत्वाद्दमाद्दामोदरो विभुः
हा कोणत्याही आईपासून जन्मलेला नाही; तो अजन्मा आहे, म्हणून त्याला 'अनीकजित्' म्हणतात. देवांचे तेज आणि त्याच्या संयमामुळे, दामोदर सर्वत्र व्यापलेला आहे.
हर्षात्सुखात्सुखैश्वर्याद्धृषीकेशत्वमश्रुते । बाहुभ्यां रोदसी बिभ्रन्महाबाहुरिति स्मृतः
आनंद, सुख आणि सर्वोच्च ऐश्वर्यामुळे त्याला 'हृषीकेश' असे नाव आहे, जे अद्वितीय आहे. आपल्या दोन भुजांनी आकाश आणि पृथ्वी धारण करणारा, तो 'महाबाहू' म्हणून ओळखला जातो.
अघो न क्षीयते जातु यस्मात्तस्मादधोक्षजः। नराणामयनाच्चापि ततो नारायणः स्मृतः
त्याच्यात पाप कधीच कमी होत नाही, म्हणून त्याला 'अधोक्षज' म्हणतात. आणि तो माणसांचा आधार आहे, म्हणून त्याला 'नारायण' असेही नाव आहे.
पूरणात्सदनाच्चापि ततोऽसौपुरुषोत्तमः। असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात्। सर्वस्य च सदा ज्ञानात्सर्वमेतं प्रचक्षते
सर्वांना भरून आणि आधार देणारा म्हणून त्याला 'पुरुषोत्तम' म्हणतात. जे आहे आणि जे नाही, त्याचा उद्गम आणि अंत, आणि सर्वकाळ त्याचे सर्वांवर असलेले ज्ञान, हे सर्व त्याच्याबद्दल सांगितले जाते.
सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यमत्र प्रतिष्ठितम्। सत्यात्सत्यं तु गोविन्दस्तस्मात्सत्योपि नामतः
कृष्ण सत्यात स्थिर आहे आणि सत्य कृष्णात स्थिर आहे. गोविंद हे सत्याचंही सत्य आहे; म्हणून त्याला 'सत्योपी' असंही नाव आहे.
विष्णुर्विक्रमणाद्देवो जयनाञ्जिष्णुरुच्यते। शाश्वतत्वादनन्तश्च गोविन्दो वेदनाद्भवाम्
आपल्या त्रिविक्रमामुळे विष्णूला देव म्हणतात; त्याला 'जय' आणि 'जिष्णु' अशीही नावे आहेत. तो शाश्वत आहे म्हणून 'अनंत', आणि वेदांचे ज्ञान असल्यामुळे 'गोविंद' म्हणून ओळखला जातो.
अतत्त्वं कुरुते तत्त्वं तेन मोहयते प्रजाः
तो खोट्याला खरं दाखवतो आणि त्यामुळे लोकांना भ्रमित करतो.
एवंविधो धर्मनित्यो भगवान्मधुसूदनः । आगन्ता हि महाबाहुरानृशंस्यार्थमच्युतः
असा हा नेहमी धर्मावर असणारा, भगवंत मधुसूदन आहे; महाबाहू, अच्युत नक्कीच दयेसाठी येईल.
चक्षुष्मतां वै स्पृहयामि सञ्जय द्रक्ष्यन्ति ये वासुदेवं समीपे। विभ्राजमानं वपुषा परेण प्रकाशयन्तं प्रदिशो दिशश्च
संजया, मला त्या लोकांचा हेवा वाटतो ज्यांना डोळे आहेत, जे वासुदेवाला जवळून पाहतील, जो आपल्या दिव्य रूपाने तेजस्वी आहे आणि सर्व दिशांना प्रकाशमान करतो.
ईरयन्तं भारतीं भारताना- मभ्यर्चनीयां शङ्करीं सृञ्जयानाम्। बुभूषद्भिर्गर्हणीयामनिन्द्यां परासूनामग्रहणीयरूपाम्
जो भारतवंशीयांसाठी वाणी बोलतो, सृंजयांमध्ये आदरणीय आहे, निर्दोष आणि निंदनीय नाही, पण जे जगू इच्छितात त्यांच्यासाठी निंदनीय आणि शत्रूंसाठी पकडण्याजोगा आहे.
समुद्यन्तं सात्वतमेकवीरं प्रणेतारमृषभं यादवानाम्। निहन्तारं क्षोभणं शात्रवाणां मुञ्चन्तं च द्विषतां वै यशांसि
जो सत्त्वतांचा एकमेव वीर आहे, यादवांचा प्रमुख आणि श्रेष्ठ आहे, शत्रूंचा संहार करणारा आणि त्यांना अस्वस्थ करणारा, तसेच शत्रूंची कीर्ती मुक्त करणारा आहे.
द्रष्टारो हि कुरवस्तं समेता महात्मानं शब्रुहणं वरेण्यम् । ब्रुवन्तं वाचमनृशंसरूपां वृष्णिश्रेष्ठं मोहयन्तं मदीयान्
कौरव जे एकत्र आले आहेत, ते त्या महात्म्याला, गर्वाचा नाश करणाऱ्याला, श्रेष्ठ व्यक्तीला, दयाळू वाणी बोलणाऱ्या, वृष्णींच्या सर्वोत्तमाला, माझ्या लोकांना मोहात टाकणाऱ्याला पाहतील.
ऋषिं सनातनतभं विपश्चितं वाचःसमुद्रं कलशं यतीनाम्। अरिष्टनेमिं गरुडं सुपर्णं हरिं प्रजानां भुवनस्य धाम
जो ऋषी, सनातन, ज्ञानी, वाणीचा समुद्र, संयमितांसाठी पात्र, अरिष्टनेमि, गरुड, सुपर्ण, हरि, सर्व प्राण्यांचा आणि जगाचा आधार आहे.
सहस्रशीर्षं पुरुषं पुराण- मनादिमध्यान्तमनन्तकीर्तिम्। शुक्रस्य धातारमजं च नित्यं परं परेषां शरणं प्रपद्ये
सहस्त्र डोकी असलेला पुरुष, प्राचीन, ज्याला आरंभ, मध्य किंवा अंत नाही, अनंत कीर्तीचा, शुक्राचा सर्जक, अजन्मा आणि नित्य, श्रेष्ठांचा श्रेष्ठ आश्रय, मी त्याच्या चरणी शरण जातो.
त्रैलोक्यनिर्माणकरं जनित्रं देवासुराणामथ नागरक्षसाम्। नराधिपानां विदुषां प्रधान- मिन्द्रानुजं तं शरणं प्रपद्ये
तीनही लोकांची निर्मिती करणारा, देव, असुर, नाग आणि राक्षसांचा सर्जक, राजे आणि ज्ञानी यांचा प्रमुख, इंद्राचा धाकटा भाऊ, मी त्याच्या चरणी शरण जातो.
प्रयाते सञ्जये साधौ कौरवान्प्रति वै तदा। किं चक्रुः पाण्डवास्तत्र मम पूर्वपितामहाः
त्या वेळी जेव्हा संजय कौरवांकडे गेला, तेव्हा माझे पूर्वज, म्हणजे पांडव, तिथे काय करत होते?