पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च पुरुषोत्तमः। विचेष्टयति भूतात्मा क्रीडन्निव जनार्दनः
पुरुषोत्तम जनार्दन हा सर्व भूतांचा आत्मा म्हणून पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग यांना अगदी खेळत असल्यासारखा चालवतो.
स कृत्वा पाण्डवान्सत्रं लोकं संमोहयन्निव । अधर्मनिरतान्मूढान्दग्धुमिच्छति ते सुतान्
त्याने पांडवांना एकत्र करून जणू काही साऱ्या जगाला गोंधळात टाकले आहे, आणि अधर्मात गुंतलेल्या, मूढ असलेल्या तुझ्या मुलांना नष्ट करायचे त्याचे मन आहे.
कालचक्रं जगच्चक्रं युगचक्रं च केशवः। आत्मयोगेन भगवान्परिवर्तयतेऽनिशम्
भगवान केशव आपल्या योगशक्तीने काळाचा चक्र, जगाचे चक्र आणि युगांचे चक्र अखंड फिरवत असतो.
कालस्य च हि मृत्योश्च जङ्गमस्थावरस्य च । ईष्टे हि भगवानेकः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
काळाचा, मृत्यूचा आणि सर्व चल-अचल गोष्टींचा एकमेव स्वामी हा भगवानच आहे; हे मी तुला सत्य सांगतो.
ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगतो हरिः। कर्माण्यारभते कर्तुं कीनाश इव दुर्बलः
सर्व जगाचा स्वामी आणि महान योगी असतानाही हरि कधी कधी अगदी दुर्बल माणसासारखा, जणू काही त्याच्याकडे काहीच शक्ती नाही, अशा रीतीने कर्म करतो.
तेन वञ्चयते लोकान्मायायोगेन केशवः । ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः
केशव आपल्या मायाशक्तीने साऱ्या लोकांना फसवतो; पण जे माणसे त्याच्याच आश्रयाला येतात, ती कधीच गोंधळात पडत नाहीत.
कथं त्वं माधवं वेत्थ सर्वलोकमहेश्वरम्। कथमेनं न वेदाहं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
तुला माधव, सर्व लोकांचा महान स्वामी, कसा ओळखता आला? आणि मला तो का ओळखता येत नाही? हे संजय, मला सांग.
श्रृणु राजन्न ते विद्या मम विद्या न हीयते। विद्याहीनस्तमोध्वस्तो नाभिजानाति केशवम्
राजा, ऐक; तुला ती विद्या नाही, पण माझी विद्या कमी नाही; ज्याच्याकडे विद्या नाही आणि जो अज्ञानात आहे, तो केशवाला ओळखू शकत नाही.
विद्यया तात जानामि त्रियुगं मधुसूदनम् । कर्तारमकृतं देवं भूतानां प्रभवाप्ययम्
बाबा, ज्ञानामुळे मी त्रियुगांचा स्वामी मधुसूदन, सृष्टीचा न केलेला कर्ता, सर्व भूतांचा उत्पत्ती आणि लय याला ओळखतो.
गावल्गणेऽत्र का भक्तिर्या ते नित्या जनार्दने। यया त्वमभिजानासि त्रियुगं मधुसूदनम्
गावलगणे, तुझी जनार्दनावर जी अखंड भक्ती आहे, तिच्यामुळेच तू त्रियुगांचा स्वामी मधुसूदन ओळखतोस, ती भक्ती नेमकी कशी आहे?
मायां न सेवे भद्रं ते न वृथाधर्ममाचरे। शुद्धभावं गतो भक्त्या शास्त्रद्वेद्मि जनार्दनम्
मी माया स्वीकारत नाही, व्यर्थ अधर्माचे आचरण करत नाही; शुद्ध भक्ती प्राप्त करून, मी शास्त्रांच्या आधारे जनार्दनाला ओळखतो.
दुर्योधन हृषीकेशं प्रपद्यस्व जनार्दनम्। आप्तो नः सञ्जयस्तात शरणं गच्छ केशवम्
दुर्योधन, हृषीकेश, जनार्दन याच्या आश्रयाला जा; संजय आपला आहे, बाबा, तू केशवाच्या शरण जा.
भगवान्देवकीपुत्रो लोकांश्चेन्निहनिष्यति। प्रवदन्नर्जुने सख्यं नाहं गच्छेऽद्य केशवम्
जर देवकीपुत्र भगवान अर्जुनाशी मैत्री बोलत असतानाही लोकांचा विनाश करणार असेल, तरी मी आज केशवाकडे जाणार नाही.
अवाग्गान्धारि पुत्रस्ते गच्छत्येष सुदुर्मतिः । ईर्षुर्दुरात्मा मानी च श्रेयसां वचनातिगः
गांधारी, तुझा मुलगा काही न बोलता निघून जातो आहे; त्याचे मन वाईट आहे, तो मत्सरी, दुष्ट आणि अभिमानी आहे, आणि हिताचे शब्द तो ऐकत नाही.
ऐश्वर्यकाम दुष्टात्मन्वृद्धानां शासनातिग। ऐश्वर्यजीतिते हित्वा पितरं मां च बालिश
सत्ता मिळवायची इच्छा, वाईट मन, वडिलधाऱ्यांचे ऐकणे टाळणे, आणि वडील व मलाही सोडून, तो मूर्ख फक्त राजसत्ता मिळवण्याचा विचार करतो.
वर्धयन्दुर्हृदां प्रीतिं मां च शोकेन वर्धयन् । निहतो भीमसेनेन स्मर्ताति वचनं पितुः
वाईट मनाच्या लोकांचा आनंद वाढवून आणि माझा दु:ख वाढवून, जेव्हा भीमसेन त्याला ठार मारेल, तेव्हा त्याला वडिलांचे शब्द आठवतील.
प्रियोऽसि राजन्कृष्णस्य धृतराष्ट्र निबोध मे। यस्य ते सञ्जयो दूतो यस्त्वां श्रेयसि योक्ष्यते
धृतराष्ट्रा, हे राजन, माझ्याकडून एक गोष्ट नीट ऐक. कृष्णाला तू फार प्रिय आहेस. संजय हा त्याचा दूत म्हणून तुझ्याकडे आला आहे आणि तो तुला नेहमीच तुझ्या हिताच्या मार्गावर नेईल.
जानात्येष हृषीकेशं पुराणं यच्च वै परम्। शुश्रूषमाणमैकाग्र्यं मोक्ष्यते महतो भयात्
हा हृषीकेश सर्व प्राचीन आणि श्रेष्ठ गोष्टी जाणतो. जो एकाग्रतेने त्याचं ऐकतो, तो मोठ्या भीतीतून मुक्त होतो.
वैचित्रवीर्य पुरुषाः क्रोधहर्षसमावृताः । सिता बहुविधैः पाशैर्ये न तुष्टाः स्वकैर्धनैः
विचित्रवीर्यपुत्रा, जे लोक राग आणि आनंद यांच्यात गुरफटलेले असतात, अनेक प्रकारच्या मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले असतात, ते स्वतःच्या संपत्तीनेही कधीच समाधानी राहत नाहीत.
यमस्य वशमायान्ति काममूढाः पुनः पुनः । अन्धनेत्रा यथैवान्धा नीयमानाः स्वकर्मभिः
ज्यांना इच्छा फसवते, ते पुन्हा पुन्हा यमाच्या अधीन होतात. जसे आंधळ्याला दुसरा आंधळा नेत असतो, तसे हे लोक स्वतःच्या कर्मानेच वाहून जातात.
एष एकायनः पन्था येन यान्ति मनीषिणः । तं दृष्ट्वा मृत्युमत्येति महांस्तत्र न सञ्जति
हा एकच मार्ग आहे, ज्यावर ज्ञानी लोक चालतात. जो हा मार्ग ओळखतो, तो मृत्यूवर मात करतो आणि तिथे कोणतीही गोंधळाची अवस्था राहत नाही.
अङ्ग सञ्जय मे शंस पन्थानमकुतोभयम्। येन गत्वा हृषीकेशं प्राप्नुयां सिद्धिमुत्तमाम्
संजया, मला तो मार्ग सांग, जो कुठल्याही भीतीपासून मुक्त आहे, ज्यावरून चालून मी हृषीकेशाला पोहोचू शकेन आणि श्रेष्ठ सिद्धी मिळवू शकेन.
नाकृतात्मा कृतात्मानं जातु विद्याञ्जनार्दनम् । आत्मनस्तु क्रियोपायो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्
ज्याने स्वतःवर विजय मिळवला नाही, तो कधीच स्वतःवर विजय मिळवणाऱ्याला ओळखू शकत नाही. स्वतःवर नियंत्रण मिळवण्याचा उपाय म्हणजे इंद्रियांचे संयम याखेरीज दुसरा नाही.
इन्द्रियाणामुदीर्णानां कामत्यागोऽप्रमादतः। अप्रमादोऽविहिंसा च ज्ञानयोनिरसंशयम्
इंद्रिये अस्वस्थ असताना, इच्छा सोडणे आणि सावध राहणे, तसेच कोणालाही इजा न करणे—हे नक्कीच ज्ञानाचा मूळ स्रोत आहेत.
इन्द्रियाणां यमे यत्तो भव राजन्नतन्द्रितः । बुद्धिश्च ते मा च्युवतु नियच्छैनां यतस्ततः
राजन, इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवताना सदैव जागरूक राहा. तुझी बुद्धी डळमळू देऊ नकोस, तिला पूर्ण प्रयत्नाने संयमित ठेव.
एतज्ज्ञानं विदुर्विप्रा ध्रुवमिन्द्रियधारणम्। एतज्ज्ञानं च पन्थाश्च येन यान्ति मनीषिणः
ज्ञानी लोक हेच खरे ज्ञान मानतात—इंद्रियांचे दृढ नियंत्रण. हेच ज्ञान आहे आणि ह्याच मार्गाने ज्ञानी लोक पुढे जातात.
अप्राप्यः केशवो राजन्निन्द्रियैरजितैर्नृभिः। आगमाधिगमाद्योगाद्वशी तत्त्वे प्रसीदति
राजन, ज्यांची इंद्रिये वश नाहीत, अशा लोकांना केशव मिळत नाही. पण शिस्त, अभ्यास आणि योग यामुळे स्वतःवर नियंत्रण मिळवणारा सत्यात संतुष्ट होतो.
भूयो मे पुण्डरीकाक्षं सञ्जयाचक्ष्व पृच्छतः। नामकर्मार्थवित्तात प्राप्नुयां पुरुषोत्तमम्
पुन्हा एकदा, संजय विचारतो तसा, मला त्या कमळनयन विषयी सांग. त्याचं नाव, कृत्यं आणि अर्थ जाणून मी परम पुरुषाला मिळू शकेन.
श्रुतं मे वासुदेवस्य नामनिर्वचनं शुभम्। यावत्तत्राभिजानेऽहमप्रमेयो हि केशवः
माझ्या कानावर वासुदेवाच्या नावाचा शुभ अर्थ आला आहे. मी जितके समजू शकतो, तितकेच; केशव तर अगदी अपरिमित आहे.
वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वाद्देवयोनितः। वासुदेवस्ततो वेद्यो बृहत्त्वाद्विष्णुरुच्यते
तो सर्व प्राण्यांमध्ये वास करतो, म्हणून वासुदेव म्हणतात. तो देवांचा मूळ आहे आणि विशालतेमुळे त्याला विष्णु म्हणतात.