संपृच्छते धृतराष्ट्रय सञ्जय आचक्ष्व सर्वं यावदेषोऽनुयुङ्क्ते। सर्वं यावद्वेत्थ तस्मिन्यथाव- द्याथातथ्यं वासुदेवेऽर्जुने च
धृतराष्ट्र तुला विचारतो आहे, संजय—तो विचारत असेपर्यंत सगळं सांग. वासुदेव आणि अर्जुनाबद्दल तुला जे काही माहीत आहे, ते जसं आहे तसं सांग.
अर्जुनो वासुदेवश्च धन्विनौ परमार्थितौ। कामादन्यत्र संभूतौ सर्वभावाय संमितौ
अर्जुन आणि वासुदेव हे दोघेही श्रेष्ठ धनुर्धारी आहेत; ते आपल्या इच्छेने इथे जन्मले आणि सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी आले आहेत.
व्यामान्तरं समास्थय यथामुक्तं मनस्विनः । चक्रं तद्वासुदेवस्य मायया वर्तते विभो
शहाण्यांनी सांगितल्याप्रमाणे, ते दोघे दूर उभे राहतात; वासुदेवाचं चक्र त्याच्या मायेमुळे फिरत असतं, हे महाबली.
सापह्नवं कौरवेषु पाण्डवानां सुसंमतम्। सारासारबलं ज्ञातुं तेजःपुञ्जावभासितम्
कौरवांमध्ये पांडवांची छुपी योजना सर्वांना मान्य आहे; त्यांची खरी ताकद आणि कमकुवतपणा ओळखला जातो, आणि त्यांचं तेज प्रकट होतं.
नरकं शम्बरं चैव कंसं चैद्यं च माधवः। जितवान्घोरसङ्काशान्क्रीडन्निव महाबलः
माधवाने, जो अत्यंत बलवान आहे, नरक, शंबर, कंस आणि सौभ यांसारख्या भयंकर शत्रूंना अगदी सहजपणे जिंकले आहे.
पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव पुरुषोत्तमः । मनसैव विशिष्टात्मा नयत्यात्मवशं वशी
पुरुषोत्तम, जो स्वतःवर प्रभुत्व ठेवतो, तो पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग फक्त आपल्या मनाने, आपल्या इच्छेने चालवतो.
भूयो भूयो हि यद्राजन्पृच्छसे पाण्डवान्प्रति । सारासारबलं ज्ञातुं तत्समासेन मे शृणु
राजा, तू पुन्हा पुन्हा पांडवांची खरी ताकद आणि कमकुवतपणा विचारतोस. ती मी तुला थोडक्यात सांगतो, ऐक.
एकतो वा जगत्कृत्स्नमेकतो वा जनार्दनः। सारतो जगतः कृत्स्नादतिरिक्तो जनार्दनः
एका बाजूला सगळं जग आणि दुसऱ्या बाजूला जनार्दन असला, तरी सार्थकतेने जनार्दन सगळ्या जगापेक्षा मोठा आहे.
भस्म कुर्याञ्जगदिदं मनसैव जनार्दनः । न तु कृत्स्नं जगच्छक्तं किञ्चित्कर्तुं जनार्दने
जनार्दन आपल्या मनानेच हे संपूर्ण जग राख करू शकतो; पण या विश्वात अशी एकही गोष्ट नाही जी जनार्दन करू शकत नाही.
यतः सत्यं यतो धर्मो यतो ह्रीरार्जवं यतः। ततो भवति गोविन्दो यतः कृष्णस्ततो जयः
जिथे सत्य आहे, जिथे धर्म आहे, जिथे लज्जा आणि साधेपणा आहे, तिथे गोविंदा असतो; जिथे कृष्ण आहे, तिथे विजय असतो.
पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च पुरुषोत्तमः। विचेष्टयति भूतात्मा क्रीडन्निव जनार्दनः
पुरुषोत्तम जनार्दन हा सर्व भूतांचा आत्मा म्हणून पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग यांना अगदी खेळत असल्यासारखा चालवतो.
स कृत्वा पाण्डवान्सत्रं लोकं संमोहयन्निव । अधर्मनिरतान्मूढान्दग्धुमिच्छति ते सुतान्
त्याने पांडवांना एकत्र करून जणू काही साऱ्या जगाला गोंधळात टाकले आहे, आणि अधर्मात गुंतलेल्या, मूढ असलेल्या तुझ्या मुलांना नष्ट करायचे त्याचे मन आहे.
कालचक्रं जगच्चक्रं युगचक्रं च केशवः। आत्मयोगेन भगवान्परिवर्तयतेऽनिशम्
भगवान केशव आपल्या योगशक्तीने काळाचा चक्र, जगाचे चक्र आणि युगांचे चक्र अखंड फिरवत असतो.
कालस्य च हि मृत्योश्च जङ्गमस्थावरस्य च । ईष्टे हि भगवानेकः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
काळाचा, मृत्यूचा आणि सर्व चल-अचल गोष्टींचा एकमेव स्वामी हा भगवानच आहे; हे मी तुला सत्य सांगतो.
ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगतो हरिः। कर्माण्यारभते कर्तुं कीनाश इव दुर्बलः
सर्व जगाचा स्वामी आणि महान योगी असतानाही हरि कधी कधी अगदी दुर्बल माणसासारखा, जणू काही त्याच्याकडे काहीच शक्ती नाही, अशा रीतीने कर्म करतो.
तेन वञ्चयते लोकान्मायायोगेन केशवः । ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः
केशव आपल्या मायाशक्तीने साऱ्या लोकांना फसवतो; पण जे माणसे त्याच्याच आश्रयाला येतात, ती कधीच गोंधळात पडत नाहीत.
कथं त्वं माधवं वेत्थ सर्वलोकमहेश्वरम्। कथमेनं न वेदाहं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
तुला माधव, सर्व लोकांचा महान स्वामी, कसा ओळखता आला? आणि मला तो का ओळखता येत नाही? हे संजय, मला सांग.
श्रृणु राजन्न ते विद्या मम विद्या न हीयते। विद्याहीनस्तमोध्वस्तो नाभिजानाति केशवम्
राजा, ऐक; तुला ती विद्या नाही, पण माझी विद्या कमी नाही; ज्याच्याकडे विद्या नाही आणि जो अज्ञानात आहे, तो केशवाला ओळखू शकत नाही.
विद्यया तात जानामि त्रियुगं मधुसूदनम् । कर्तारमकृतं देवं भूतानां प्रभवाप्ययम्
बाबा, ज्ञानामुळे मी त्रियुगांचा स्वामी मधुसूदन, सृष्टीचा न केलेला कर्ता, सर्व भूतांचा उत्पत्ती आणि लय याला ओळखतो.
गावल्गणेऽत्र का भक्तिर्या ते नित्या जनार्दने। यया त्वमभिजानासि त्रियुगं मधुसूदनम्
गावलगणे, तुझी जनार्दनावर जी अखंड भक्ती आहे, तिच्यामुळेच तू त्रियुगांचा स्वामी मधुसूदन ओळखतोस, ती भक्ती नेमकी कशी आहे?
मायां न सेवे भद्रं ते न वृथाधर्ममाचरे। शुद्धभावं गतो भक्त्या शास्त्रद्वेद्मि जनार्दनम्
मी माया स्वीकारत नाही, व्यर्थ अधर्माचे आचरण करत नाही; शुद्ध भक्ती प्राप्त करून, मी शास्त्रांच्या आधारे जनार्दनाला ओळखतो.
दुर्योधन हृषीकेशं प्रपद्यस्व जनार्दनम्। आप्तो नः सञ्जयस्तात शरणं गच्छ केशवम्
दुर्योधन, हृषीकेश, जनार्दन याच्या आश्रयाला जा; संजय आपला आहे, बाबा, तू केशवाच्या शरण जा.
भगवान्देवकीपुत्रो लोकांश्चेन्निहनिष्यति। प्रवदन्नर्जुने सख्यं नाहं गच्छेऽद्य केशवम्
जर देवकीपुत्र भगवान अर्जुनाशी मैत्री बोलत असतानाही लोकांचा विनाश करणार असेल, तरी मी आज केशवाकडे जाणार नाही.
अवाग्गान्धारि पुत्रस्ते गच्छत्येष सुदुर्मतिः । ईर्षुर्दुरात्मा मानी च श्रेयसां वचनातिगः
गांधारी, तुझा मुलगा काही न बोलता निघून जातो आहे; त्याचे मन वाईट आहे, तो मत्सरी, दुष्ट आणि अभिमानी आहे, आणि हिताचे शब्द तो ऐकत नाही.
ऐश्वर्यकाम दुष्टात्मन्वृद्धानां शासनातिग। ऐश्वर्यजीतिते हित्वा पितरं मां च बालिश
सत्ता मिळवायची इच्छा, वाईट मन, वडिलधाऱ्यांचे ऐकणे टाळणे, आणि वडील व मलाही सोडून, तो मूर्ख फक्त राजसत्ता मिळवण्याचा विचार करतो.
वर्धयन्दुर्हृदां प्रीतिं मां च शोकेन वर्धयन् । निहतो भीमसेनेन स्मर्ताति वचनं पितुः
वाईट मनाच्या लोकांचा आनंद वाढवून आणि माझा दु:ख वाढवून, जेव्हा भीमसेन त्याला ठार मारेल, तेव्हा त्याला वडिलांचे शब्द आठवतील.
प्रियोऽसि राजन्कृष्णस्य धृतराष्ट्र निबोध मे। यस्य ते सञ्जयो दूतो यस्त्वां श्रेयसि योक्ष्यते
धृतराष्ट्रा, हे राजन, माझ्याकडून एक गोष्ट नीट ऐक. कृष्णाला तू फार प्रिय आहेस. संजय हा त्याचा दूत म्हणून तुझ्याकडे आला आहे आणि तो तुला नेहमीच तुझ्या हिताच्या मार्गावर नेईल.
जानात्येष हृषीकेशं पुराणं यच्च वै परम्। शुश्रूषमाणमैकाग्र्यं मोक्ष्यते महतो भयात्
हा हृषीकेश सर्व प्राचीन आणि श्रेष्ठ गोष्टी जाणतो. जो एकाग्रतेने त्याचं ऐकतो, तो मोठ्या भीतीतून मुक्त होतो.
वैचित्रवीर्य पुरुषाः क्रोधहर्षसमावृताः । सिता बहुविधैः पाशैर्ये न तुष्टाः स्वकैर्धनैः
विचित्रवीर्यपुत्रा, जे लोक राग आणि आनंद यांच्यात गुरफटलेले असतात, अनेक प्रकारच्या मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले असतात, ते स्वतःच्या संपत्तीनेही कधीच समाधानी राहत नाहीत.
यमस्य वशमायान्ति काममूढाः पुनः पुनः । अन्धनेत्रा यथैवान्धा नीयमानाः स्वकर्मभिः
ज्यांना इच्छा फसवते, ते पुन्हा पुन्हा यमाच्या अधीन होतात. जसे आंधळ्याला दुसरा आंधळा नेत असतो, तसे हे लोक स्वतःच्या कर्मानेच वाहून जातात.