सर्वभूतहितो मैत्रस्तस्मान्नोद्विजते जनः। समुद्र इव गम्भीरः प्रज्ञातृप्तः प्रशाम्यति
जो सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी वागतो, सर्वांशी मैत्रीने असतो, ज्याच्यामुळे लोक घाबरत नाहीत, जो समुद्रासारखा खोल आणि ज्ञानाने तृप्त आहे, तो शांतता मिळवतो.
कर्मणाऽचरितं पूर्वं सद्भिराचरितं च यत्। तदेवास्थाय मोदन्ते दान्ताः शमपरायणाः
संयमी आणि शमाशी एकरूप झालेले लोक, पूर्वी आणि आताही सज्जनांनी जसे आचरण केले आहे, त्याच वर्तनात आनंद मानतात.
नैष्कर्म्यं वा समास्थाय ज्ञानतृप्तो जितेन्द्रियः। कालाकाङ्क्षी चरँल्लोके ब्रह्मभूयाय कल्पते
जो मनुष्य निष्क्रियतेत राहतो, ज्ञानाने समाधानी असतो आणि ज्याचे इंद्रिये जिंकलेली आहेत, तो योग्य वेळेची वाट पाहत या जगात वावरतो—असा मनुष्य ब्रह्माशी एकरूप होण्यास पात्र ठरतो.
शकुनीनामिवाकाशे पदं नैवोपलभ्यते। एवं प्रज्ञानतृप्तस्य मुनेर्वर्त्म न दृश्यते
जसा आकाशात पक्ष्यांचा मार्ग दिसत नाही, तसाच ज्याला ज्ञानात समाधान मिळाले आहे अशा ऋषीचा मार्ग कुणालाही कळत नाही.
उत्सृज्यैव गृहान्यस्तु मोक्षमेवाभिमन्यते । लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वता दिवि
जो आपले घर सोडून फक्त मुक्तीच शोधतो, त्याचे तेजस्वी आणि शाश्वत लोक स्वर्गातच स्थिर होतात.
दुर्योधन विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रक। उत्पथं मन्यसे मार्गमनभिज्ञ इवाध्वगः
दुर्योधन, मुला, मी तुला जे सांगतोय ते नीट समजून घे—तू जणू काही वाटच न ओळखणाऱ्या प्रवाशासारखा चुकीचा मार्ग योग्य समजतोस.
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां यत्तेजः प्रजिहीर्षसि। पञ्चानामिव भूतानां महतां लोकधारिणाम्
तुला पाच पांडवांचं तेज कमी करायचं आहे, जणू काही जगाला धारण करणाऱ्या पाच मोठ्या घटकांचं सामर्थ्य कमी करावं असं.
युधिष्ठिरं हि कौन्तेयं परं धर्ममिहास्थितम्। परां गतिमसंप्रेत्य न त्वं जेतुमिहार्हसि
कुंतीपुत्र युधिष्ठिर हा सर्वोच्च धर्मात स्थित आहे; तू अजून ती सर्वोच्च अवस्था गाठलेली नाहीस, म्हणून त्याला हरवण्यास तू योग्य नाहीस.
भीमसेनं च कौन्तेयं यस्य नास्ति समो बले। रणान्तकं तर्जयसे महावातमिव द्रुमः
आणि कुंतीपुत्र भीमसेन, ज्याच्या बळाला तोड नाही—त्याला युद्धात धमकावतोस, जणू एखादं झाड मोठ्या वाऱ्याला आव्हान देतंय.
सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं मेरुं सिखरिणामिव। युधि गाण्डिवधन्वानं को नु युध्येत बुद्धिमान्
सर्व शस्त्रधारी वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या गांडीवधारी अर्जुनाशी, जसा मेरू पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, तसा, कोण शहाणा माणूस युद्ध करील?
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः कमिवाद्य न शातयेत्। शत्रुमध्ये शरान्मुञ्चन्देवराडशनीमिव
आणि द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न, तो आज कोणाला नष्ट करणार नाही? तो शत्रूंमध्ये बाणांचा वर्षाव करतो, जणू देवेंद्र वज्र फेकतो.
सात्यकिश्चापि दुर्धर्षः संमतोऽन्धकवृष्णिषु। ध्वंसयिष्यति ते सेनां पाण्डवेयहिते रतः
आणि सात्यकी देखील जिंकता येणार नाही असा आहे, अंधक-वृष्णींमध्ये मान्यताप्राप्त आहे; पांडवांच्या हितासाठी तो तुझी सेना चिरडून टाकेल.
यः पुनः प्रतिमानेन त्रील्लोकानतिरिच्यते । तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युद्ध्येत बुद्धिमान्
आणि जो आपल्या सामर्थ्याने तिन्ही लोकांपेक्षा मोठा आहे, असा कमळनयन कृष्ण, त्याच्याशी कोण शहाणा माणूस युद्ध करील?
एकतो ह्यस्य दाराश्च ज्ञातयश्च सबान्धवाः। आत्मा च पृथिवी चेयमेकतश्च धनञ्जयः
एका बाजूला त्याच्या पत्नी, नातेवाईक आणि बंधू आहेत; दुसऱ्या बाजूला तो स्वतः, ही पृथ्वी आणि धनंजय आहेत.
वासुदेवोऽपि दुर्धर्षो यतात्मा यत्र पाण्डवः । अविषह्यं पृथिव्यापि तद्बलं यत्र केशवः
वासुदेव देखील जिंकता येणार नाही असा आहे आणि स्वतःवर संयम ठेवणारा आहे; जिथे पांडव आहे, तिथे केशव असल्यामुळे ते बळ पृथ्वीवर कोणालाही सहन करता येणार नाही.
तिष्ठ तात सतां वाक्ये सुहृदामर्थवादिनाम्। वृद्धं शान्तनवं भीष्मं तितिक्षस्व पितामहम्
मुला, सज्जन आणि हितचिंतकांच्या बोलण्यावर विश्वास ठेव. शांतनुपुत्र वृद्ध भीष्म, तुझ्या आजोबाचे शब्द सहन कर.
मां च ब्रुवाणं शुश्रूष कुरूणामर्थदर्शिनम् । द्रोणं कृपं विकर्णं च महाराजं च बाह्लिकम्
आणि मी जे सांगतोय तेही ऐक, कारण मी कुरूंच्या हिताचा विचार करणारा आहे; द्रोण, कृप, विकर्ण आणि बाहीकाचा मोठा राजा यांच्या बोलण्यालाही ऐक.
एते ह्यपि यतैवाहं मन्तुमर्हसि तांस्तथा। सर्वे धर्मविदो ह्येते तुल्यस्नेहाश्च भारत
जसा माझा सल्ला ऐकतोस तसाच या सर्वांचा विचार कर; हे सर्व धर्म जाणणारे आणि तुला सारखेच प्रेम करणारे आहेत, हे लक्षात ठेव.
यत्तद्विराटनगरे सह भ्रातृभिरग्रतः। उत्सृज्य गाः सुसन्त्रस्तं बलं ते समशीर्यत
विराटनगरीत जे घडलं, ते आठव—तू आपल्या भावांसह गायी सोडून दिल्या, आणि तुझं नीट राखलेलं सैन्य पूर्णपणे नष्ट झालं.
यच्चैव नगरे तस्मिञ्श्रूयते महदद्भुतम्। एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
आणि त्या नगरीत जे अद्भुत आणि मोठं घडलं, जिथे एकट्याने आणि अनेकांनी पुरेसं केलं, ते तुझ्यासाठी एक उदाहरण ठेवा.
अर्जुनस्तत्तथाकार्षीत्किं पुनः सर्व एव ते। स भ्रातॄनभिजानीहि वृत्त्या तं प्रतिपादय
अर्जुनाने जसा वागणूक केली, तशीच तुम्ही सगळ्यांनी करायला हवं. त्याच्या वागणुकीवरून त्याला आपला भाऊ समजा आणि त्याला त्याचं स्थान परत द्या.
दुर्योधने धार्तराष्ट्रे तद्वचो नाभिनन्दति। तूष्णींभूतेषु सर्वेषु समुत्तस्थुर्नरर्षभाः
धृतराष्ट्राचा मुलगा दुर्योधनाने ती वचने मान्य केली नाहीत; सर्वजण गप्प बसले, तेव्हा श्रेष्ठ पुरुष उठून उभे राहिले.
उत्थितेषु महाराज पृथिव्यां सर्वराजसु। रहिते सञ्जयं राजा परिप्रष्टुं प्रचक्रमे
सर्व राजे पृथ्वीवर उठले असता, राजन, धृतराष्ट्राने संजयाला एकांतात विचारायला सुरुवात केली.
आशंसमानो विजयं तेषां पुत्रवशानुगः । आत्मनश्च परेषां च पाण्डवानां च निश्चयम्
आपल्या मुलांच्या इच्छेने बांधला गेलेला, विजयाची आशा करत, त्याने स्वतःबद्दल, इतरांबद्दल आणि पांडवांबद्दल खात्री मिळवायची इच्छा धरली.
गावल्गणे ब्रूहि नः सारफल्गु स्वेसनायं यावदिहास्ति किंचित्। त्वं पाण्डवानां निपुणं वेत्थ सर्वं किमेषां ज्यायः किमु तेषां कनीयः
गावलगण, उरलेल्या वेळेत, काहीही वाढवून न सांगता, मुख्य गोष्ट सांग. तुला पांडवांबद्दल सगळं नीट माहिती आहे—त्यांच्यात कोण मोठा, कोण लहान, ते सांग.
त्वमेतयोः सारवित्सर्वदर्शी धर्मार्थयोर्निपुणो निश्चयज्ञः। स मे पृष्टः सञ्जय ब्रूहि सर्वं युध्यमानाः कतरेऽस्मिन्न सन्ति
तू दोन्ही बाजूंच्या साराचा जाणकार आहेस, सर्वकाही पाहणारा, धर्म आणि अर्थ यात कुशल आणि निर्णय घेण्यात पटाईत आहेस. म्हणून मी विचारलेलं सगळं सांग—या युद्धात दोन्ही बाजूंमध्ये कोण श्रेष्ठ आहे.
न त्वां ब्रूयां रहिते जातु किंचि- दसूया हि त्वां प्रविशेत राजन्। आनयस्व पितरं महाव्रतं गान्धारीं च महिषीमाजमीढ
राजा, मी तुला कधीही एकांतात काही सांगणार नाही, कारण तुझ्या मनात मत्सर येऊ शकतो. आपल्या वडिलांना, त्या महान व्रतीला, आणि गांधारी राणीला इथे घेऊन ये.
तो तेऽसूयां विनयेतां नरेन्द्र धर्मज्ञौ तौ निपुणौ निश्चयज्ञौ । तयोस्तु त्वां सन्निधौ तद्वदेयं कृत्स्नं मतं केशवपार्थयोर्यत्
हे नरेंद्र, ते दोघे तुझ्या मनातील मत्सर कमी करतील—ते धर्म जाणणारे, कुशल आणि निर्णय घेणारे आहेत. त्यांच्या उपस्थितीत मी केशव आणि पार्थाचं पूर्ण मत सांगीन.
इत्युक्तेन च गान्धारी व्यासश्चात्राजगामह। आनीतौ विदुरेणेह सभां शीघ्रं प्रवेशितौ
असं सांगितल्यावर गांधारी आणि व्यास तिथे आले; विदुराने त्यांना पटकन आणून सभेत प्रवेश दिला.
ततस्तन्मतमाज्ञाय सञ्जयस्यात्मजस्य च। अभ्युपेत्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्
तेव्हा संजय आणि त्याच्या मुलाचा हेतू समजून, महान ज्ञानी कृष्णद्वैपायन पुढे आला आणि बोलू लागला.