तस्य दानं क्षमा सिद्धिर्यथावदुपपद्यते । दमो दानं तपो ज्ञानमधीतं चानुवर्तते
त्याला दान, क्षमा आणि सिद्धी योग्य प्रकारे मिळतात; संयमामुळे दान, तप आणि शिकलेले ज्ञान टिकते.
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उत्तमम् । विपाप्मा वृद्धतेजास्तु पुरुषो विन्दते महत्
संयमामुळे तेज वाढते; संयम हेच श्रेष्ठ पावित्र्य आहे. जो पुरुष संयमी, पापरहित आणि तेजस्वी असतो, तो मोठेपणा मिळवतो.
क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् । येषां च प्रतिषेधार्थं क्षत्रं सृष्टं स्वयंभुवा
जसे सर्व प्राणी मांसाहारींपासून नेहमी घाबरतात, तसेच असंयमी लोकांपासूनही नेहमी भीती असते; त्यांना आवर घालण्यासाठीच स्वयंभूने क्षत्रियांचा निर्माण केला.
आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम्। तस्य लिङ्गं प्रवक्ष्यामि येषां समुदयो दमः
चारही आश्रमांमध्ये संयम हेच श्रेष्ठ व्रत मानले आहे; ज्यांच्यातून संयम निर्माण होतो, त्याची चिन्हे मी सांगतो.
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् । इन्द्रियाभिजयो धैर्यं मार्दवं ह्रीरचापलम्
क्षमा, स्थैर्य, अहिंसा, समता, सत्य, सरळपणा, इंद्रियांवर विजय, धैर्य, नम्रता, लाज आणि चंचलता नसणे—
अकार्पण्यमसंरम्भः सन्तोषं श्रद्दधानता । एतानि यस्य राजेन्द्र स दान्तः पुरुषः स्मृतः
कंजूषपणा नसणे, संताप नसणे, समाधान, श्रद्धा—हे गुण ज्या राजामध्ये असतात, तो पुरुष संयमी समजला जातो.
कामो लोभश्च दर्पश्च मन्युर्निद्रा विकत्थनम्। मान ईर्ष्यां च शोकश्च नैतद्दान्तो निषेवते। अजिह्ममशठं शुद्धमेतद्दान्तस्य लक्षणम्
इच्छा, लोभ, गर्व, राग, झोप, बढाई, अहंकार, मत्सर आणि शोक—संयमी पुरुष हे करत नाही; सरळपणा, कपटीपणा नसणे आणि शुद्धता हे संयमाचे लक्षण आहे.
अलोलुपस्तथाऽल्पेप्सुः कामानामविचिन्तिता । समुद्रकल्पः परुषः स दान्तः परिकीर्तितः
जो लोभी नाही, कमी इच्छा असलेला आहे, सुखांची फार चिंता करत नाही, समुद्रासारखा खोल आहे आणि कठोर आहे—त्याला संयमी म्हणतात.
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽत्मविद्बुधः । प्राप्येह लोके संमानं सुगतिं प्रेत्य गच्छति
ज्याचे वर्तन चांगले आहे, गुणांनी युक्त आहे, मन प्रसन्न आहे, आत्मज्ञान असलेला आणि बुद्धिमान आहे, तो या जगात सन्मान मिळवतो आणि मृत्यूनंतर उत्तम स्थान मिळवतो.
अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः। स वै परिणतप्रज्ञः प्रख्यातो मनुजोत्तमः
ज्याच्यामुळे सर्व प्राण्यांना भीती वाटत नाही आणि जो कोणालाही भीती देत नाही—तो परिपक्व बुद्धीचा आणि श्रेष्ठ पुरुष म्हणून प्रसिद्ध आहे.
सर्वभूतहितो मैत्रस्तस्मान्नोद्विजते जनः। समुद्र इव गम्भीरः प्रज्ञातृप्तः प्रशाम्यति
जो सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी वागतो, सर्वांशी मैत्रीने असतो, ज्याच्यामुळे लोक घाबरत नाहीत, जो समुद्रासारखा खोल आणि ज्ञानाने तृप्त आहे, तो शांतता मिळवतो.
कर्मणाऽचरितं पूर्वं सद्भिराचरितं च यत्। तदेवास्थाय मोदन्ते दान्ताः शमपरायणाः
संयमी आणि शमाशी एकरूप झालेले लोक, पूर्वी आणि आताही सज्जनांनी जसे आचरण केले आहे, त्याच वर्तनात आनंद मानतात.
नैष्कर्म्यं वा समास्थाय ज्ञानतृप्तो जितेन्द्रियः। कालाकाङ्क्षी चरँल्लोके ब्रह्मभूयाय कल्पते
जो मनुष्य निष्क्रियतेत राहतो, ज्ञानाने समाधानी असतो आणि ज्याचे इंद्रिये जिंकलेली आहेत, तो योग्य वेळेची वाट पाहत या जगात वावरतो—असा मनुष्य ब्रह्माशी एकरूप होण्यास पात्र ठरतो.
शकुनीनामिवाकाशे पदं नैवोपलभ्यते। एवं प्रज्ञानतृप्तस्य मुनेर्वर्त्म न दृश्यते
जसा आकाशात पक्ष्यांचा मार्ग दिसत नाही, तसाच ज्याला ज्ञानात समाधान मिळाले आहे अशा ऋषीचा मार्ग कुणालाही कळत नाही.
उत्सृज्यैव गृहान्यस्तु मोक्षमेवाभिमन्यते । लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वता दिवि
जो आपले घर सोडून फक्त मुक्तीच शोधतो, त्याचे तेजस्वी आणि शाश्वत लोक स्वर्गातच स्थिर होतात.
दुर्योधन विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रक। उत्पथं मन्यसे मार्गमनभिज्ञ इवाध्वगः
दुर्योधन, मुला, मी तुला जे सांगतोय ते नीट समजून घे—तू जणू काही वाटच न ओळखणाऱ्या प्रवाशासारखा चुकीचा मार्ग योग्य समजतोस.
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां यत्तेजः प्रजिहीर्षसि। पञ्चानामिव भूतानां महतां लोकधारिणाम्
तुला पाच पांडवांचं तेज कमी करायचं आहे, जणू काही जगाला धारण करणाऱ्या पाच मोठ्या घटकांचं सामर्थ्य कमी करावं असं.
युधिष्ठिरं हि कौन्तेयं परं धर्ममिहास्थितम्। परां गतिमसंप्रेत्य न त्वं जेतुमिहार्हसि
कुंतीपुत्र युधिष्ठिर हा सर्वोच्च धर्मात स्थित आहे; तू अजून ती सर्वोच्च अवस्था गाठलेली नाहीस, म्हणून त्याला हरवण्यास तू योग्य नाहीस.
भीमसेनं च कौन्तेयं यस्य नास्ति समो बले। रणान्तकं तर्जयसे महावातमिव द्रुमः
आणि कुंतीपुत्र भीमसेन, ज्याच्या बळाला तोड नाही—त्याला युद्धात धमकावतोस, जणू एखादं झाड मोठ्या वाऱ्याला आव्हान देतंय.
सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं मेरुं सिखरिणामिव। युधि गाण्डिवधन्वानं को नु युध्येत बुद्धिमान्
सर्व शस्त्रधारी वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या गांडीवधारी अर्जुनाशी, जसा मेरू पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, तसा, कोण शहाणा माणूस युद्ध करील?
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः कमिवाद्य न शातयेत्। शत्रुमध्ये शरान्मुञ्चन्देवराडशनीमिव
आणि द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न, तो आज कोणाला नष्ट करणार नाही? तो शत्रूंमध्ये बाणांचा वर्षाव करतो, जणू देवेंद्र वज्र फेकतो.
सात्यकिश्चापि दुर्धर्षः संमतोऽन्धकवृष्णिषु। ध्वंसयिष्यति ते सेनां पाण्डवेयहिते रतः
आणि सात्यकी देखील जिंकता येणार नाही असा आहे, अंधक-वृष्णींमध्ये मान्यताप्राप्त आहे; पांडवांच्या हितासाठी तो तुझी सेना चिरडून टाकेल.
यः पुनः प्रतिमानेन त्रील्लोकानतिरिच्यते । तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युद्ध्येत बुद्धिमान्
आणि जो आपल्या सामर्थ्याने तिन्ही लोकांपेक्षा मोठा आहे, असा कमळनयन कृष्ण, त्याच्याशी कोण शहाणा माणूस युद्ध करील?
एकतो ह्यस्य दाराश्च ज्ञातयश्च सबान्धवाः। आत्मा च पृथिवी चेयमेकतश्च धनञ्जयः
एका बाजूला त्याच्या पत्नी, नातेवाईक आणि बंधू आहेत; दुसऱ्या बाजूला तो स्वतः, ही पृथ्वी आणि धनंजय आहेत.
वासुदेवोऽपि दुर्धर्षो यतात्मा यत्र पाण्डवः । अविषह्यं पृथिव्यापि तद्बलं यत्र केशवः
वासुदेव देखील जिंकता येणार नाही असा आहे आणि स्वतःवर संयम ठेवणारा आहे; जिथे पांडव आहे, तिथे केशव असल्यामुळे ते बळ पृथ्वीवर कोणालाही सहन करता येणार नाही.
तिष्ठ तात सतां वाक्ये सुहृदामर्थवादिनाम्। वृद्धं शान्तनवं भीष्मं तितिक्षस्व पितामहम्
मुला, सज्जन आणि हितचिंतकांच्या बोलण्यावर विश्वास ठेव. शांतनुपुत्र वृद्ध भीष्म, तुझ्या आजोबाचे शब्द सहन कर.
मां च ब्रुवाणं शुश्रूष कुरूणामर्थदर्शिनम् । द्रोणं कृपं विकर्णं च महाराजं च बाह्लिकम्
आणि मी जे सांगतोय तेही ऐक, कारण मी कुरूंच्या हिताचा विचार करणारा आहे; द्रोण, कृप, विकर्ण आणि बाहीकाचा मोठा राजा यांच्या बोलण्यालाही ऐक.
एते ह्यपि यतैवाहं मन्तुमर्हसि तांस्तथा। सर्वे धर्मविदो ह्येते तुल्यस्नेहाश्च भारत
जसा माझा सल्ला ऐकतोस तसाच या सर्वांचा विचार कर; हे सर्व धर्म जाणणारे आणि तुला सारखेच प्रेम करणारे आहेत, हे लक्षात ठेव.
यत्तद्विराटनगरे सह भ्रातृभिरग्रतः। उत्सृज्य गाः सुसन्त्रस्तं बलं ते समशीर्यत
विराटनगरीत जे घडलं, ते आठव—तू आपल्या भावांसह गायी सोडून दिल्या, आणि तुझं नीट राखलेलं सैन्य पूर्णपणे नष्ट झालं.
यच्चैव नगरे तस्मिञ्श्रूयते महदद्भुतम्। एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
आणि त्या नगरीत जे अद्भुत आणि मोठं घडलं, जिथे एकट्याने आणि अनेकांनी पुरेसं केलं, ते तुझ्यासाठी एक उदाहरण ठेवा.