कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः स्वतेजसा दीप्यमानो यथाऽग्निः। पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारा- त्खात्खेचराणां प्रवरो यथाऽर्कः
तू कोण आहेस, तरुण असूनही वासवासारखा तेजस्वी, स्वतःच्या तेजाने अग्नीप्रमाणे उजळणारा? वादळाच्या काळोखातून, आकाशातील सर्वांत श्रेष्ठ सूर्याप्रमाणे तू खाली पडतो आहेस.
दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात्पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम्। किं नु स्विदेतत्पततीति सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः
सूर्याच्या मार्गावरून पडताना, अग्नी आणि सूर्यासारखे अमाप तेज असलेला तू दिसला, तेव्हा आम्ही सर्वजण गोंधळून गेलो आणि हे काय पडते आहे याचा विचार करू लागलो.
दृष्ट्वा च त्वां धिष्ठितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्। अभ्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे तत्त्वं प्रपाते तव जिज्ञासमानाः
देवतांच्या मार्गावर, इंद्र, सूर्य आणि विष्णू यांच्याइतका तेजस्वी तू उभा आहेस हे पाहून, आम्ही सर्वजण आज तुझ्याजवळ आलो आहोत, तुझ्या या पडण्याचे खरे कारण जाणून घेण्यासाठी.
न चापि त्वां धृष्णुमः प्रष्टुमग्रे न च त्वमस्मान्पृच्छसि ये वयं स्मः। तत्त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूप कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः
आम्हाला तुझ्याजवळ जाऊन विचारायची हिंमत होत नाही, आणि तूही आम्ही कोण आहोत हे विचारत नाहीस. म्हणून, हे मनोहारी रूप असलेल्या, मी तुला विचारतो—तू कोणाचा आहेस आणि कोणत्या कारणासाठी येथे आला आहेस?
भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ त्यजाशु चैवेन्द्रसमप्रभाव। त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे नालं प्रसोढुं बलहाऽपि शक्रः
तुझी भीती जाऊ दे, दुःख आणि गोंधळ लगेच सोडून दे, हे इंद्रासारख्या तेज असलेल्या. तू सज्जनांच्या संगतीत असताना, अगदी बलाढ्य इंद्रालाही तुझा सामना करता आला नसता.
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प। ते सङ्गताः स्थावरजङ्गमेशाः प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु
सज्जन हे सुख गमावलेल्या लोकांचे खरे आश्रय असतात, आणि नेहमीच सज्जनांमध्ये अमरराजासारखे असतात. स्थिर किंवा चल असो, सज्जनांच्या संगतीत तू आपल्या समकक्षांमध्ये स्थिर झाला आहेस.
प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः। प्रभुः सूर्यः प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः
जस अग्नी जाळण्यात श्रेष्ठ आहे, पृथ्वी सर्वांना पोटात धरून ठेवण्यात श्रेष्ठ आहे, सूर्य प्रकाश देण्यात श्रेष्ठ आहे, तसंच सज्जनांच्या घरी आलेला पाहुणा श्रेष्ठ मानला जातो.
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्वभूतावमानात्। प्रभ्रंशितः सुरसिद्धर्षिलोका- त्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः
मी नहुषाचा मुलगा ययाति आहे, पुरूचा वडील आहे. मी सर्व जीवांचा अवमान केल्यामुळे देव, सिद्ध आणि ऋषी यांच्या लोकातून खाली पडलो आहे. आता माझं पुण्य संपल्यामुळे मी खाली कोसळतो आहे.
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्य- स्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे। यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम्
मी वयाने तुमच्यापेक्षा मोठा असल्यामुळे तुम्हाला नमस्कार करत नाही. पण द्विजांमध्ये जो विद्या, तप किंवा जन्माने मोठा असतो, तोच पूजेला योग्य असतो.
अवादीस्त्वं वयसा यः प्रवृद्धः स वै राजन्नाभ्यधिकः कथ्यते च। यो विद्यया तपसा संप्रवृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्
राजा, वयाने जो मोठा आहे त्याला श्रेष्ठ मानतात, असं तू म्हणालास. पण द्विजांमध्ये जो विद्या आणि तपाने मोठा आहे, तोच खऱ्या अर्थाने पूजेला योग्य असतो.
प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहु- स्तद्वर्ततेऽप्रवणे पापलोक्यम्। सन्तोऽसतां नानुवर्तन्ति चैत- द्यथा चैषामनुकूलास्तथाऽऽसन्
जे कर्म धर्माच्या विरुद्ध आहे, ते पाप मानलं जातं; असं वागणं पापी लोकांत नेतं. सज्जन कधीही दुर्जनांचं अनुकरण करत नाहीत, ते नेहमी योग्य आणि चांगलं वागतात.
अभूद्धनं मे विपुलं गतं त- द्विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदस्मि। एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो यो वर्तते स विजानाति जीवः
पूर्वी माझ्याकडे खूप धन होतं, आता ते नाहीसं झालं; कितीही प्रयत्न केला तरी ते परत मिळत नाही. म्हणून जो स्वतःच्या हिताचा विचार करून तसेच वागतो, तोच खऱ्या अर्थाने जीवन समजतो.
महाधनो यो यजते सुयज्ञै- र्यः सर्वविद्यासु विनीतबुद्धिः। वेदानधीत्य तपसा योज्य देहं दिवं स यायात्पुरुषो वीतमोहः
जो मनुष्य मोठ्या संपत्तीने उत्तम यज्ञ करतो, सर्व विद्यांमध्ये नम्र बुद्धी ठेवतो, वेदांचा अभ्यास करतो आणि शरीर तपाला अर्पण करतो, तो मोहमुक्त होऊन स्वर्गाला पोहोचतो.
दिष्टं बलीय इति मत्वाऽऽत्मबुद्ध्या
नशीब बलवान आहे असं समजून माणसाने विचारपूर्वक वागावं.
सुखं हि जन्तुर्यदि वाऽपि दुःखं दैवाधीनं विन्दते नात्मशक्त्या। तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित्
खरं तर सुख असो किंवा दुःख, प्रत्येकाला ते नशिबानेच मिळतं, स्वतःच्या सामर्थ्याने नाही. म्हणून नशीब बलवान आहे असं मानून माणसाने फार दुःखी किंवा फार आनंदी व्हायला नको.
दुःखैर्न तप्येन्न सुखैः प्रहृष्ये- त्समेन वर्तेत सदैव धीरः। दिष्टं बलीय इति मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित्
शहाण्या माणसाने दुःखामुळे व्याकुळ व्हायला नको, किंवा सुखामुळे फार आनंदी व्हायला नको; नेहमी समत्वाने राहावं. नशीब बलवान आहे असं समजून, कधीही फार दुःखी किंवा फार आनंदी व्हू नये.
भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचि- त्सन्तापो मे मानसो नास्ति कश्चित्। धाता यथा मां विदधीत लोके ध्रुवं तथाऽहं भवितेति मत्वा
अष्टक, मला कधीच भीतीने गोंधळ येत नाही, किंवा मनाला त्रास होत नाही. या जगात विधात्याने माझ्यासाठी जे ठरवलं आहे, तेच निश्चितपणे घडेल, असं मी समजतो.
संस्वेदजा अण्डजाश्चोद्भिदश्च सरीसृपाः कृमयोऽथाप्सु मत्स्याः। तथाश्मनस्तृणकाष्ठं च सर्वे दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ति
घामातून, अंड्यातून, अंकुरातून जन्मणारे, सरपटणारे, किडे आणि पाण्यातले मासे, तसेच दगड, गवत, लाकूड — यांचं जेव्हा आयुष्य संपतं, तेव्हा ते सगळे आपल्या मूळ स्वरूपात परत जातात.
अनित्यतां सुखदुःस्वस्य बुद्ध्वा कस्मात्संतापमष्टकाहं भजेयम्। किं कुर्यां वै किं च कृत्वा न तप्ये तस्मात्सन्तापं वर्जयाम्यप्रमत्तः
सुख-दुःख हे कायमचं नाही, हे समजल्यावर, अष्टक, मी का दुःखी व्हावं? मी काय करावं किंवा काय करू नये, ज्यामुळे मला त्रास होईल? म्हणून मी नेहमी सावध राहून दुःख टाळतो.
एवं व्रुवाणं नृपतिं ययाति- मथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत्। मातामहं सर्वगुणोपपन्नं तत्रस्थितं स्वर्गलोके यथावत्
राजा ययाति असं बोलत असताना अष्टकाने पुन्हा विचारलं — 'मामा, सर्व गुणांनी युक्त असलेल्या तुझ्या स्वर्गातील वास्तव्याबद्दल मला खरी माहिती सांग.'
ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्रप्रधाना- स्त्वया भुक्ता यं च कालं यथावत्। तान्मे राजन्ब्रूहि सर्वान्यथाव- त्क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मान्
राजा, तू पृथ्वीवरील श्रेष्ठ राजांमध्ये प्रमुख आहेस. तू ज्या ज्या लोकांचा आणि किती काळ अनुभव घेतलास, ते सगळं मला खरोखर सांग. कारण तू धर्माचं ज्ञान जाणणाऱ्यासारखं स्पष्ट सांगतोस.
राजाऽहमासमिह सार्वभौम- स्ततो लोकान्महतश्चाजयं वै। तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः
मी या पृथ्वीवर सार्वभौम राजा होतो आणि त्यानंतर मोठ्या लोकांवर विजय मिळवला. तिथे मी हजार वर्षं राहिलो आणि मग त्याहूनही श्रेष्ठ अशा लोकात गेलो.
ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां सहस्रद्वारां शतयोजनायताम्। अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः
मग मी इंद्राच्या रम्य नगरीत, जी हजार दरवाज्यांची आणि शंभर योजन लांब आहे, तिथे हजार वर्षं राहिलो आणि त्यानंतर त्याहूनही श्रेष्ठ लोकात गेलो.
ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं प्रजापतेर्लोकपतेर्दुरापम्। तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः
मग मी प्रजापतीच्या, म्हणजेच लोकपतीच्या, जे अगदी दुर्मिळ आणि दिव्य असे लोक आहेत, तिथे हजार वर्षं राहिलो आणि त्यानंतर त्याहूनही श्रेष्ठ लोकात गेलो.
स देवदेवस्य निवेशने च विहृत्य लोकानवसं यथेष्टम्। संपूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तै- स्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम्
देवांचा देव जिथे राहतो त्या निवासस्थानी, तो आपल्या इच्छेप्रमाणे सर्व लोकांमध्ये आनंदाने वावरत होता. सगळ्या देवांनी त्याचा सन्मान केला आणि त्याची प्रभा व सामर्थ्य देवाधीशांइतकीच होती.
तथाऽऽवसं नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम्। सहाप्सरोभिर्विहरन्पुण्यगन्धा- न्पश्यन्नगान्पुष्पितांश्चारुरूपान्
त्याचप्रमाणे, नंदनवनात इच्छेनुसार रूप धारण करणारा तो, अप्सरांसोबत रमण करत शंभर हजार वर्षे घालवली. तिथे सुगंधी, फुलांनी बहरलेली आणि सुंदर अशी झाडे त्याने पाहिली.
तत्र स्थितं मां देव सुखेषु सक्तं कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम्। दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण
मी तिथे सुखात रमलो असताना, खूप काळ लोटल्यावर, देवांचा एक भयंकर दूत मोठ्या आवाजात तीनदा ओरडला, 'पड!'
एतावन्मे विदितं राजसिंह ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः। वाचोऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणां सानुक्रोंशाः शोचतां मां नरेन्द्र
हे राजसिंहा, मला इतकंच आठवतं — नंदनवनातून पुण्य संपल्यावर मी खाली पडलो. तेव्हा आकाशात देवांची दयाळू आणि दुःखी स्वर ऐकू आली, जे माझ्यासाठी हळहळत होते, राजन.
अहो कष्टं क्षीणपुण्यो ययातिः पतत्यसौ पुण्यकृत्पुण्यकीर्तिः। तानब्रुवं पतमानस्ततोऽहं सतां मध्ये निपतेयं कथं नु
अरे दैवा! किती दु:खद आहे! पुण्यकर्म आणि कीर्ती असलेला ययाति आता पुण्य संपल्यावर पडतो आहे. मी पडत असताना म्हणालो, 'सज्जनांच्या मध्ये मी असे कसे पडू?'
तैराख्याता भवतां यज्ञभूमिः समीक्ष्य चेमां त्वरितमुपागतोऽस्मि। हविर्गन्धं देशिकं यज्ञभूमे- र्धूमापाङ्गं प्रतिगृह्य प्रतीतः
त्यांनी मला तुमच्या यज्ञभूमीची माहिती दिली. ती पाहून मी लगेच इथे आलो. यज्ञाच्या वेदीवरून येणारा हव्याचा सुगंध आणि धुराचा स्पर्श मला जाणवला, म्हणून मी खात्रीने इथे पोहोचलो.