सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्या- त्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात्। सदाऽसतामतिवादांस्तितिक्षे- त्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः
सज्जन लोकांनी अशा माणसाचा सन्मान करावा, आणि त्याचे रक्षणही करावे. वाईट लोक काहीही कठोर बोलले तरी तो नेहमी सहन करावा, आणि चांगल्या लोकांचे वर्तन अंगीकारावे, कारण तेच खरे आर्यांचे वर्तन आहे.
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य ये मर्मसु संपतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
शब्द हे बाणांसारखे तोंडातून बाहेर पडतात; ज्यांना हे शब्द लागतात, ते रात्रंदिवस दुःखी राहतात. जे शब्द दुसऱ्याच्या मनाला खोल दुखावतात, असे शब्द बुद्धिमान माणसाने कधीच दुसऱ्यांवर सोडू नयेत.
नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते। दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक्
या तिन्ही लोकांमध्ये दया, सर्व प्राण्यांशी मैत्री, दान देणे आणि गोड बोलणे यासारखे सौख्य दुसरे कुठेही नाही.
तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित्। पूज्यान्संपूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन
म्हणून नेहमी शांत, मनाला सुखावणारी वाणी बोलावी, कधीही कठोर बोलू नये. जे पूजनीय आहेत त्यांचा सन्मान करावा, इतरांना द्यावे, आणि स्वतःसाठी कधीच काही मागू नये.
सर्वाणि कर्माणि समाप्य राजन् गृहं परित्यज्य वनं गतोऽसि। तत्त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र केनासि तुल्यस्तपसा ययाते
राजा, सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून तू घर सोडून वनात आला आहेस. नहुषाचा पुत्र, मी तुला विचारतो—कशा तपस्येमुळे तू ययातीसारखा महान झाला आहेस?
नाहं देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु महर्षिषु। आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्पश्यामि वासव
हे वासव, देव, माणसे, गंधर्व आणि महर्षी यांच्यामध्ये माझ्या तपस्येला तोड नाही, माझ्यासारखा कोणीच नाही असे मला वाटते.
यदाऽवमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च अल्पीयसश्चाविदितप्रभावः। तस्माल्लोकास्त्वन्तवन्तस्तवे मे क्षीणे पुण्ये पतिताऽस्यद्य राजन्
जेव्हा तू स्वतःसारख्या, श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ अशा लोकांना, ज्यांची खरी शक्ती तुला माहीत नव्हती, त्यांना तुच्छ लेखलेस, तेव्हा तुझे लोक संपले; पुण्य कमी झाल्यामुळे आज तू खाली पडलास, राजा.
सुरर्षिगन्धर्वनरावमाना- त्क्षयं गता मे यदि शक्रलोकाः। इच्छाम्यहं सुरलोकाद्विहीनः सतां मध्ये पतितुं देवराज
देव, ऋषी, गंधर्व आणि माणसे यांचा मी अवमान केल्यामुळे माझे स्वर्गीय लोक नष्ट झाले. म्हणून आता देवांचा लोक गमावून, मी सज्जनांच्या संगतीत पडावं अशी माझी इच्छा आहे, हे देवेंद्र.
सतां सकाशे पतिताऽसि राजं- श्च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः। एतद्विदित्वा च पुनर्ययाते त्वं माऽवमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च
राजा, तू सज्जनांच्या संगतीत पडलास आणि तिथे तुला पुन्हा प्रतिष्ठा मिळाली. हे ययाती, हे समजून घे आणि पुन्हा कधीही स्वतःसारख्या किंवा श्रेष्ठ लोकांचा तिरस्कार करू नकोस.
ततः प्रहायामरराजजुष्टा- न्पुण्याँल्लोकान्पतमानं ययातिम्। संप्रेक्ष्य राजर्षिवरोऽष्टकस्त- मुवाच सद्धर्मविधानगोप्ता
त्यावेळी अमरराजाच्या पुण्य लोकांमधून खाली पडणारा ययाति पाहून, धर्माचे पालन करणारा श्रेष्ठ राजर्षी अष्टक त्याच्याशी बोलला.
कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः स्वतेजसा दीप्यमानो यथाऽग्निः। पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारा- त्खात्खेचराणां प्रवरो यथाऽर्कः
तू कोण आहेस, तरुण असूनही वासवासारखा तेजस्वी, स्वतःच्या तेजाने अग्नीप्रमाणे उजळणारा? वादळाच्या काळोखातून, आकाशातील सर्वांत श्रेष्ठ सूर्याप्रमाणे तू खाली पडतो आहेस.
दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात्पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम्। किं नु स्विदेतत्पततीति सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः
सूर्याच्या मार्गावरून पडताना, अग्नी आणि सूर्यासारखे अमाप तेज असलेला तू दिसला, तेव्हा आम्ही सर्वजण गोंधळून गेलो आणि हे काय पडते आहे याचा विचार करू लागलो.
दृष्ट्वा च त्वां धिष्ठितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्। अभ्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे तत्त्वं प्रपाते तव जिज्ञासमानाः
देवतांच्या मार्गावर, इंद्र, सूर्य आणि विष्णू यांच्याइतका तेजस्वी तू उभा आहेस हे पाहून, आम्ही सर्वजण आज तुझ्याजवळ आलो आहोत, तुझ्या या पडण्याचे खरे कारण जाणून घेण्यासाठी.
न चापि त्वां धृष्णुमः प्रष्टुमग्रे न च त्वमस्मान्पृच्छसि ये वयं स्मः। तत्त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूप कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः
आम्हाला तुझ्याजवळ जाऊन विचारायची हिंमत होत नाही, आणि तूही आम्ही कोण आहोत हे विचारत नाहीस. म्हणून, हे मनोहारी रूप असलेल्या, मी तुला विचारतो—तू कोणाचा आहेस आणि कोणत्या कारणासाठी येथे आला आहेस?
भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ त्यजाशु चैवेन्द्रसमप्रभाव। त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे नालं प्रसोढुं बलहाऽपि शक्रः
तुझी भीती जाऊ दे, दुःख आणि गोंधळ लगेच सोडून दे, हे इंद्रासारख्या तेज असलेल्या. तू सज्जनांच्या संगतीत असताना, अगदी बलाढ्य इंद्रालाही तुझा सामना करता आला नसता.
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प। ते सङ्गताः स्थावरजङ्गमेशाः प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु
सज्जन हे सुख गमावलेल्या लोकांचे खरे आश्रय असतात, आणि नेहमीच सज्जनांमध्ये अमरराजासारखे असतात. स्थिर किंवा चल असो, सज्जनांच्या संगतीत तू आपल्या समकक्षांमध्ये स्थिर झाला आहेस.
प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः। प्रभुः सूर्यः प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः
जस अग्नी जाळण्यात श्रेष्ठ आहे, पृथ्वी सर्वांना पोटात धरून ठेवण्यात श्रेष्ठ आहे, सूर्य प्रकाश देण्यात श्रेष्ठ आहे, तसंच सज्जनांच्या घरी आलेला पाहुणा श्रेष्ठ मानला जातो.
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्वभूतावमानात्। प्रभ्रंशितः सुरसिद्धर्षिलोका- त्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः
मी नहुषाचा मुलगा ययाति आहे, पुरूचा वडील आहे. मी सर्व जीवांचा अवमान केल्यामुळे देव, सिद्ध आणि ऋषी यांच्या लोकातून खाली पडलो आहे. आता माझं पुण्य संपल्यामुळे मी खाली कोसळतो आहे.
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्य- स्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे। यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम्
मी वयाने तुमच्यापेक्षा मोठा असल्यामुळे तुम्हाला नमस्कार करत नाही. पण द्विजांमध्ये जो विद्या, तप किंवा जन्माने मोठा असतो, तोच पूजेला योग्य असतो.
अवादीस्त्वं वयसा यः प्रवृद्धः स वै राजन्नाभ्यधिकः कथ्यते च। यो विद्यया तपसा संप्रवृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्
राजा, वयाने जो मोठा आहे त्याला श्रेष्ठ मानतात, असं तू म्हणालास. पण द्विजांमध्ये जो विद्या आणि तपाने मोठा आहे, तोच खऱ्या अर्थाने पूजेला योग्य असतो.
प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहु- स्तद्वर्ततेऽप्रवणे पापलोक्यम्। सन्तोऽसतां नानुवर्तन्ति चैत- द्यथा चैषामनुकूलास्तथाऽऽसन्
जे कर्म धर्माच्या विरुद्ध आहे, ते पाप मानलं जातं; असं वागणं पापी लोकांत नेतं. सज्जन कधीही दुर्जनांचं अनुकरण करत नाहीत, ते नेहमी योग्य आणि चांगलं वागतात.
अभूद्धनं मे विपुलं गतं त- द्विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदस्मि। एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो यो वर्तते स विजानाति जीवः
पूर्वी माझ्याकडे खूप धन होतं, आता ते नाहीसं झालं; कितीही प्रयत्न केला तरी ते परत मिळत नाही. म्हणून जो स्वतःच्या हिताचा विचार करून तसेच वागतो, तोच खऱ्या अर्थाने जीवन समजतो.
महाधनो यो यजते सुयज्ञै- र्यः सर्वविद्यासु विनीतबुद्धिः। वेदानधीत्य तपसा योज्य देहं दिवं स यायात्पुरुषो वीतमोहः
जो मनुष्य मोठ्या संपत्तीने उत्तम यज्ञ करतो, सर्व विद्यांमध्ये नम्र बुद्धी ठेवतो, वेदांचा अभ्यास करतो आणि शरीर तपाला अर्पण करतो, तो मोहमुक्त होऊन स्वर्गाला पोहोचतो.
दिष्टं बलीय इति मत्वाऽऽत्मबुद्ध्या
नशीब बलवान आहे असं समजून माणसाने विचारपूर्वक वागावं.
सुखं हि जन्तुर्यदि वाऽपि दुःखं दैवाधीनं विन्दते नात्मशक्त्या। तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित्
खरं तर सुख असो किंवा दुःख, प्रत्येकाला ते नशिबानेच मिळतं, स्वतःच्या सामर्थ्याने नाही. म्हणून नशीब बलवान आहे असं मानून माणसाने फार दुःखी किंवा फार आनंदी व्हायला नको.
दुःखैर्न तप्येन्न सुखैः प्रहृष्ये- त्समेन वर्तेत सदैव धीरः। दिष्टं बलीय इति मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित्
शहाण्या माणसाने दुःखामुळे व्याकुळ व्हायला नको, किंवा सुखामुळे फार आनंदी व्हायला नको; नेहमी समत्वाने राहावं. नशीब बलवान आहे असं समजून, कधीही फार दुःखी किंवा फार आनंदी व्हू नये.
भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचि- त्सन्तापो मे मानसो नास्ति कश्चित्। धाता यथा मां विदधीत लोके ध्रुवं तथाऽहं भवितेति मत्वा
अष्टक, मला कधीच भीतीने गोंधळ येत नाही, किंवा मनाला त्रास होत नाही. या जगात विधात्याने माझ्यासाठी जे ठरवलं आहे, तेच निश्चितपणे घडेल, असं मी समजतो.
संस्वेदजा अण्डजाश्चोद्भिदश्च सरीसृपाः कृमयोऽथाप्सु मत्स्याः। तथाश्मनस्तृणकाष्ठं च सर्वे दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ति
घामातून, अंड्यातून, अंकुरातून जन्मणारे, सरपटणारे, किडे आणि पाण्यातले मासे, तसेच दगड, गवत, लाकूड — यांचं जेव्हा आयुष्य संपतं, तेव्हा ते सगळे आपल्या मूळ स्वरूपात परत जातात.
अनित्यतां सुखदुःस्वस्य बुद्ध्वा कस्मात्संतापमष्टकाहं भजेयम्। किं कुर्यां वै किं च कृत्वा न तप्ये तस्मात्सन्तापं वर्जयाम्यप्रमत्तः
सुख-दुःख हे कायमचं नाही, हे समजल्यावर, अष्टक, मी का दुःखी व्हावं? मी काय करावं किंवा काय करू नये, ज्यामुळे मला त्रास होईल? म्हणून मी नेहमी सावध राहून दुःख टाळतो.
एवं व्रुवाणं नृपतिं ययाति- मथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत्। मातामहं सर्वगुणोपपन्नं तत्रस्थितं स्वर्गलोके यथावत्
राजा ययाति असं बोलत असताना अष्टकाने पुन्हा विचारलं — 'मामा, सर्व गुणांनी युक्त असलेल्या तुझ्या स्वर्गातील वास्तव्याबद्दल मला खरी माहिती सांग.'