ळशक्तस्तु क्षमते नित्यमशक्तः क्रुध्यते नरः। दुर्जनः सुजनं द्वेष्टि दुर्बलो बलवत्तरम्
जो बलवान असतो तो नेहमी क्षमा करतो; जो दुर्बल असतो तो रागावतो. वाईट माणूस चांगल्याचा द्वेष करतो, आणि अशक्त बलवानाचा द्वेष करतो.
रूपवन्तमरूपी च धनवन्तं च निर्धनः। अकर्मी कर्मिणं द्वेष्टि धार्मिकं च नधार्मिकः
कुरूप माणूस सुंदराचा, गरीब श्रीमंताचा, आळशी कर्मशीलाचा, आणि अधार्मिक धर्मात्म्याचा द्वेष करतो.
निर्गुणो गुणवन्तं च पुत्रैतत्कलिलक्षणम्। विपरीतं च राजेन्द्र एतेषु कृतलक्षणम्
गुणहीन माणूस गुणी माणसाचा द्वेष करतो—हे, मुला, वाईटाचे लक्षण आहे; आणि उलटपक्षी हे चांगल्याचे लक्षण आहे, राजेंद्र.
ब्राह्मणो वाथ वा राजा वैश्यो वा शूद्र एव वा। प्रशस्तेषु प्रसक्ताश्चेत्प्रशस्यन्ते यशस्विनः
ब्राह्मण, राजा, व्यापारी किंवा अगदी शूद्र असला तरी, जो सत्कर्मात रमतो, त्याची कीर्ती सर्वत्र पसरते.
तस्मात्प्रशस्ते राजेन्द्र नरः सक्तमना भवेत्। अलोकज्ञा ह्यप्रशस्ता भ्रातरस्ते ह्यबुद्धयः
म्हणून, राजेंद्र, माणसाने नेहमी सत्कर्मात मन लावावे. जे सत्कर्मात रमत नाहीत, ते अज्ञानी असतात, जसे तुझे भाऊ आहेत.
त्वं हि धर्मविदो राजन्कत्थसे धर्मसुत्तमम्। कथयस्व पुनर्मेऽद्य लोकवृत्तान्तमुत्तमम्
राजा, तू धर्म जाणतोस आणि श्रेष्ठ धर्माची स्तुती करतोस. आज पुन्हा मला उत्तम लोकव्यवहाराची कथा सांग.
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्ट- स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः। अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः
जो रागावत नाही तो रागावणाऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; तसाच, सहन करणारा असहिष्णूंपेक्षा श्रेष्ठ आहे. अमानुषांपेक्षा मानव श्रेष्ठ, आणि अज्ञांपेक्षा विद्वान श्रेष्ठ.
आक्रुश्यमानो नाकोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः। आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
जो सहनशील असतो तो अपमान सहन करतो, कठोर शब्दांनी उत्तर देत नाही. तो अपमान करणाऱ्याला जाळतो आणि स्वतः पुण्य मिळवतो.
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत। ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्
कोणत्याही माणसाने दुसऱ्याची निंदा करू नये, कठोर किंवा दुखावणारी वाणी बोलू नये, आणि स्वतःपेक्षा कमी असणाऱ्यांकडून काहीही घेऊ नये. आपल्या बोलण्याने दुसऱ्याला त्रास किंवा दुःख होत असेल, तर अशी कठोर आणि दोष देणारी वाणी कधीच बोलू नये.
अरुन्तुदं पुरुषं तीक्ष्णवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यन्। विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वहन्तम्
जो माणूस नेहमी दुसऱ्यांची निंदा करतो, ज्याची वाणी बोचरी असते, आणि जो शब्दांनी इतरांना जखमी करतो, तो लोकांमध्ये सर्वात दुर्दैवी असतो. अशा माणसाच्या तोंडातच त्याचा नाश बांधलेला असतो.
सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्या- त्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात्। सदाऽसतामतिवादांस्तितिक्षे- त्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः
सज्जन लोकांनी अशा माणसाचा सन्मान करावा, आणि त्याचे रक्षणही करावे. वाईट लोक काहीही कठोर बोलले तरी तो नेहमी सहन करावा, आणि चांगल्या लोकांचे वर्तन अंगीकारावे, कारण तेच खरे आर्यांचे वर्तन आहे.
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य ये मर्मसु संपतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
शब्द हे बाणांसारखे तोंडातून बाहेर पडतात; ज्यांना हे शब्द लागतात, ते रात्रंदिवस दुःखी राहतात. जे शब्द दुसऱ्याच्या मनाला खोल दुखावतात, असे शब्द बुद्धिमान माणसाने कधीच दुसऱ्यांवर सोडू नयेत.
नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते। दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक्
या तिन्ही लोकांमध्ये दया, सर्व प्राण्यांशी मैत्री, दान देणे आणि गोड बोलणे यासारखे सौख्य दुसरे कुठेही नाही.
तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित्। पूज्यान्संपूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन
म्हणून नेहमी शांत, मनाला सुखावणारी वाणी बोलावी, कधीही कठोर बोलू नये. जे पूजनीय आहेत त्यांचा सन्मान करावा, इतरांना द्यावे, आणि स्वतःसाठी कधीच काही मागू नये.
सर्वाणि कर्माणि समाप्य राजन् गृहं परित्यज्य वनं गतोऽसि। तत्त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र केनासि तुल्यस्तपसा ययाते
राजा, सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून तू घर सोडून वनात आला आहेस. नहुषाचा पुत्र, मी तुला विचारतो—कशा तपस्येमुळे तू ययातीसारखा महान झाला आहेस?
नाहं देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु महर्षिषु। आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्पश्यामि वासव
हे वासव, देव, माणसे, गंधर्व आणि महर्षी यांच्यामध्ये माझ्या तपस्येला तोड नाही, माझ्यासारखा कोणीच नाही असे मला वाटते.
यदाऽवमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च अल्पीयसश्चाविदितप्रभावः। तस्माल्लोकास्त्वन्तवन्तस्तवे मे क्षीणे पुण्ये पतिताऽस्यद्य राजन्
जेव्हा तू स्वतःसारख्या, श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ अशा लोकांना, ज्यांची खरी शक्ती तुला माहीत नव्हती, त्यांना तुच्छ लेखलेस, तेव्हा तुझे लोक संपले; पुण्य कमी झाल्यामुळे आज तू खाली पडलास, राजा.
सुरर्षिगन्धर्वनरावमाना- त्क्षयं गता मे यदि शक्रलोकाः। इच्छाम्यहं सुरलोकाद्विहीनः सतां मध्ये पतितुं देवराज
देव, ऋषी, गंधर्व आणि माणसे यांचा मी अवमान केल्यामुळे माझे स्वर्गीय लोक नष्ट झाले. म्हणून आता देवांचा लोक गमावून, मी सज्जनांच्या संगतीत पडावं अशी माझी इच्छा आहे, हे देवेंद्र.
सतां सकाशे पतिताऽसि राजं- श्च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः। एतद्विदित्वा च पुनर्ययाते त्वं माऽवमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च
राजा, तू सज्जनांच्या संगतीत पडलास आणि तिथे तुला पुन्हा प्रतिष्ठा मिळाली. हे ययाती, हे समजून घे आणि पुन्हा कधीही स्वतःसारख्या किंवा श्रेष्ठ लोकांचा तिरस्कार करू नकोस.
ततः प्रहायामरराजजुष्टा- न्पुण्याँल्लोकान्पतमानं ययातिम्। संप्रेक्ष्य राजर्षिवरोऽष्टकस्त- मुवाच सद्धर्मविधानगोप्ता
त्यावेळी अमरराजाच्या पुण्य लोकांमधून खाली पडणारा ययाति पाहून, धर्माचे पालन करणारा श्रेष्ठ राजर्षी अष्टक त्याच्याशी बोलला.
कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः स्वतेजसा दीप्यमानो यथाऽग्निः। पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारा- त्खात्खेचराणां प्रवरो यथाऽर्कः
तू कोण आहेस, तरुण असूनही वासवासारखा तेजस्वी, स्वतःच्या तेजाने अग्नीप्रमाणे उजळणारा? वादळाच्या काळोखातून, आकाशातील सर्वांत श्रेष्ठ सूर्याप्रमाणे तू खाली पडतो आहेस.
दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात्पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम्। किं नु स्विदेतत्पततीति सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः
सूर्याच्या मार्गावरून पडताना, अग्नी आणि सूर्यासारखे अमाप तेज असलेला तू दिसला, तेव्हा आम्ही सर्वजण गोंधळून गेलो आणि हे काय पडते आहे याचा विचार करू लागलो.
दृष्ट्वा च त्वां धिष्ठितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्। अभ्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे तत्त्वं प्रपाते तव जिज्ञासमानाः
देवतांच्या मार्गावर, इंद्र, सूर्य आणि विष्णू यांच्याइतका तेजस्वी तू उभा आहेस हे पाहून, आम्ही सर्वजण आज तुझ्याजवळ आलो आहोत, तुझ्या या पडण्याचे खरे कारण जाणून घेण्यासाठी.
न चापि त्वां धृष्णुमः प्रष्टुमग्रे न च त्वमस्मान्पृच्छसि ये वयं स्मः। तत्त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूप कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः
आम्हाला तुझ्याजवळ जाऊन विचारायची हिंमत होत नाही, आणि तूही आम्ही कोण आहोत हे विचारत नाहीस. म्हणून, हे मनोहारी रूप असलेल्या, मी तुला विचारतो—तू कोणाचा आहेस आणि कोणत्या कारणासाठी येथे आला आहेस?
भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ त्यजाशु चैवेन्द्रसमप्रभाव। त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे नालं प्रसोढुं बलहाऽपि शक्रः
तुझी भीती जाऊ दे, दुःख आणि गोंधळ लगेच सोडून दे, हे इंद्रासारख्या तेज असलेल्या. तू सज्जनांच्या संगतीत असताना, अगदी बलाढ्य इंद्रालाही तुझा सामना करता आला नसता.
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प। ते सङ्गताः स्थावरजङ्गमेशाः प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु
सज्जन हे सुख गमावलेल्या लोकांचे खरे आश्रय असतात, आणि नेहमीच सज्जनांमध्ये अमरराजासारखे असतात. स्थिर किंवा चल असो, सज्जनांच्या संगतीत तू आपल्या समकक्षांमध्ये स्थिर झाला आहेस.
प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः। प्रभुः सूर्यः प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः
जस अग्नी जाळण्यात श्रेष्ठ आहे, पृथ्वी सर्वांना पोटात धरून ठेवण्यात श्रेष्ठ आहे, सूर्य प्रकाश देण्यात श्रेष्ठ आहे, तसंच सज्जनांच्या घरी आलेला पाहुणा श्रेष्ठ मानला जातो.
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सर्वभूतावमानात्। प्रभ्रंशितः सुरसिद्धर्षिलोका- त्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः
मी नहुषाचा मुलगा ययाति आहे, पुरूचा वडील आहे. मी सर्व जीवांचा अवमान केल्यामुळे देव, सिद्ध आणि ऋषी यांच्या लोकातून खाली पडलो आहे. आता माझं पुण्य संपल्यामुळे मी खाली कोसळतो आहे.
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्य- स्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे। यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम्
मी वयाने तुमच्यापेक्षा मोठा असल्यामुळे तुम्हाला नमस्कार करत नाही. पण द्विजांमध्ये जो विद्या, तप किंवा जन्माने मोठा असतो, तोच पूजेला योग्य असतो.
अवादीस्त्वं वयसा यः प्रवृद्धः स वै राजन्नाभ्यधिकः कथ्यते च। यो विद्यया तपसा संप्रवृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्
राजा, वयाने जो मोठा आहे त्याला श्रेष्ठ मानतात, असं तू म्हणालास. पण द्विजांमध्ये जो विद्या आणि तपाने मोठा आहे, तोच खऱ्या अर्थाने पूजेला योग्य असतो.