शेषयेदशनिर्दीप्तो विपतन्मूर्ध्नि सञ्जय। न तु शेषं शरास्तात कुर्युरस्ताः किरीटिना
संजया, जरी इंधनाशिवाय पेटलेली आग कोसळणाऱ्या डोक्यावर राहिली, तरीही किरीटी अर्जुनाने सोडलेल्या बाणांनी काहीच शिल्लक राहणार नाही.
अपि चास्यन्निवाभाति निघ्नन्निव धनञ्जयः । उद्धरन्निव कायेभ्यः शिरांसि शरवृष्टिभिः
धनंजय जणू काही शत्रूंना गिळतो आहे, मारतो आहे, किंवा बाणांच्या वर्षावाने शरीरांवरून डोकी उचलतो आहे, असं वाटतं.
अपि बाणमयं तेजः प्रदीप्तमिव सर्वतः । गाण्डीवोत्थं दहेताजौ पुत्राणां मम वाहिनी
गांडीवातून निघणाऱ्या बाणांच्या तेजाने, जणू सर्व बाजूंनी माझ्या मुलांच्या सैन्याला युद्धात जाळून टाकावं, असं वाटतं.
अपि सा रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिनः । वित्रस्ता बहुधा सेना भारती प्रतिभाति मे
सव्यसाचीच्या रथाचा गजर ऐकून, भयाने ग्रासलेली, माझ्या कौरव सैन्याची फौज अनेक प्रकारे घाबरलेली दिसते.
यथा कक्षं महानग्निः प्रदहेत्सर्वतश्चरन्। महार्चिरनिलोद्धूतस्तद्वद्धक्ष्यति मामकान्
जसा मोठा वारा लागल्यावर जंगली आग सर्व बाजूंनी झाडाझुडपं जाळते, तसाच तो माझ्या लोकांना संपवेल.
यदोद्वमन्निशितान्बाणसङ्घां- स्तानाततायी समरे किरीटी। सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा यथा भवेत्तद्वदपारणीयः
युद्धात किरीटी जेव्हा धारदार बाणांचा वर्षाव करतो, तेव्हा तो जणू विधात्याने निर्माण केलेला, सर्वांचा अंत करणारा मृत्यूच वाटतो.
यदा हयभीक्ष्णं सुबुहून्प्रकारान् श्रोतास्मि तानावसथे कुरूणाम्। तेषां समन्ताच्च तथा रणाग्रे क्षयः किलायं भरतानुपैति
जेव्हा तो वारंवार घोड्यांना वेगवेगळ्या प्रकारे हाकतो, तेव्हा मला ऐकू येतं की, कुरूंच्या छावणीत आणि रणांगणातही, नक्कीच भरतवंशीयांचा विनाश होतो.
यथैव पाण्डवाः सर्वे पराक्रान्ता जिगीषवः। तथौभिसरास्तेषां त्यक्तात्मानो जये धृताः
जशी सर्व पांडव जिंकण्याच्या इच्छेने पराक्रमी आणि दृढ आहेत, तसेच त्यांचे मित्रही, आपल्या प्राणाची पर्वा न करता, विजयासाठी ठाम राहिले आहेत.
......हि पराक्रान्तानाचक्षीथाः परान्मम। पाञ्चालान्केकयान्मत्स्यान्मागधान्वत्सभूमिपान्
तुम्ही पाहिलं आहे की माझ्या विरोधकांनी — पाञ्चाळ, केकय, मत्स्य, मागध आणि वत्स देशाचे राजे — किती मोठ्या शौर्याने पुढे गेले आहेत.
यश्च सेन्द्रानिमाँल्लोकानिच्छन्कुर्याद्वशे बली। स स्रष्टा जगतः कृष्णः पाण्डवानां जये धृतः
जो बलवान असूनही या सर्व लोकांना आणि इंद्रासकट या जगाला आपल्या अधीन ठेवू इच्छितो, तो म्हणजे कृष्ण — या सृष्टीचा निर्माता — आणि तो पाण्डवांच्या विजयासाठी कटिबद्ध आहे.
समस्तामर्जुनाद्विद्यां सात्यकिः क्षिप्रमाप्तवान्। शैनेयः समरे स्थाता बीजवत्प्रवपञ्शरान्
सात्यकीने अर्जुनाकडून सर्व शस्त्रविद्या झपाट्याने शिकून घेतली आहे; शैनेय रणभूमीत ठाम उभा राहील आणि बाणांची पेरणी जणू बीयासारखी करील.
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः क्रूरकर्मा महारथः । मामकेषु रणं कर्ता बलेषु परमास्त्रवित्
धृष्टद्युम्न, द्रुपदपुत्र, कठोर कृत्य करणारा आणि महान रथी, माझ्या सैन्यावर युद्ध करणार आहे, कारण तो श्रेष्ठ अस्त्रांचा जाणकार आहे.
युधिष्ठिरस्य च क्रोधादर्जुनस्य च विक्रमात्। मयाभ्यां भीमसेनाच्च भयं मे तात जायते
युधिष्ठिराचा राग, अर्जुनाचे शौर्य, भीमसेन आणि मी — या सगळ्यांमुळे मला भीती वाटते, प्रिय सञ्जय.
अमानुषं मनुष्येन्द्रैर्जालं विततमन्तरा । न मे सैन्यास्तरिष्यन्ति ततः क्रोशामि सञ्जय
या राजांनी अमानुष मायाजाळ विणले आहे; माझ्या सैन्याला ते पार करता येणार नाही, म्हणून मी हळहळतो, सञ्जय.
दर्शनीयो मनस्वी च लक्ष्मीवान्ब्रह्मवर्चसी। मेधावी सुकृतप्रज्ञो धर्मात्मा पाण्डुनन्दनः
पाण्डुपुत्र मनोहर, दृढनिश्चयी, सौभाग्यशाली, ब्रह्मतेज असलेला, बुद्धिमान, योग्य कर्म करणारा आणि धर्मात्मा आहे.
मित्रामात्यैः सुसंपन्नः संपन्नो युद्धयोजकैः । भ्रातृभिः श्वशुरैर्वीरैरुपपन्नो महारथैः
त्याला मित्र, मंत्री, युद्धकौशल्य असलेले लोक, भाऊ, शूर सासरे आणि महान रथी यांचा उत्तम आधार आहे.
धृत्या च पुरुषव्याघ्रो नैभृत्येन च पाण्डवः। अनुशंसो वदान्यश्च हीमान्सत्यपराक्रमः
तो पुरुषसिंह पाण्डव धीर, गुप्त, कोमल, दानशूर, हिमासारखा ठाम आणि खरा पराक्रमी आहे.
बहुश्रुतः कृतात्मा च वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । तं सर्वगुणसंपन्नं समिद्धमिव पावकम्
तो विद्वान, संयमी, वडिलधाऱ्यांचा मान करणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला — सर्व गुणांनी युक्त, प्रज्वलित अग्नीसारखा आहे.
तपन्तमभि को मन्दः पतिष्यति पतङ्गवत्। पाण्डवाग्निमनावार्यं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः
कोण मूर्खच त्या प्रज्वलित पाण्डवाग्नीपाशी जाईल? जणू पतंग जसा जळणाऱ्या ज्वाळेत उडी घेतो, तसेच जो मृत्यूला आमंत्रण देतो.
तनुरुच्चः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया। मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति
तो राजा, उंच आणि तेजस्वी, जणू धगधगती पताका, ज्याची मी खोटी निंदा केली, तो माझ्या मूर्ख मुलांना युद्धात संपवेल.
तैरयुद्धं साधु मन्ये कुरवस्तन्निबोधत। युद्धे विनाशः कृत्स्नस्य कुलस्य भविता ध्रुवम्
म्हणून, कुरुवंशीयांनो, त्यांच्या विरोधात शांतता राखणेच योग्य वाटते; युद्ध केल्यास आपला संपूर्ण कुलाचा विनाश निश्चित आहे, हे जाणून घ्या.
एषा मे परमा बुद्धिर्यया शाम्यति मे मनः । यदि त्वयुद्धमिष्टं वो वयं शान्त्यै यतामहे
हीच माझी श्रेष्ठ बुद्धी आहे, ज्यामुळे मला मनःशांती मिळते; जर तुम्हाला युद्ध नको असेल, तर आपण शांततेसाठी प्रयत्न करूया.
न तु नः क्लिश्यमानानामुपेक्षेत युधिष्ठिरः। जुगुप्सति ह्यधर्मेण मामेवोद्दिश्य कारणम्
पण युधिष्ठिर आपली यातना दुर्लक्षित करणार नाही; तो अधर्माचा तिरस्कार करतो, विशेषतः मी कारणीभूत असलो तर.
एवमेतन्महाराज यथावदसि भारत। युद्धे विनाशः क्षत्रस्य गाण्डीवेन प्रदृश्यते
हे महाराज, जसं तुम्ही म्हणता तसंच आहे; अर्जुनाच्या गांडीवामुळे युद्धात क्षत्रियांचा विनाश स्पष्टपणे दिसतो.
इदं तु नाभिजानामि तव धीरस्य नित्यशः। यत्पुत्रवशमागच्छेस्तत्त्वज्ञः सव्यसाचिनः
पण एक गोष्ट मला समजत नाही — तुम्ही इतके धीर आणि ज्ञानी असूनही, तुमच्या मुलाच्या इच्छेनुसार का वागत आहात?
नैष कालो महाराज तव शश्वत्कृतागसः। त्वया ह्येवादितः पार्था निकृता भरतर्षभ
हे महाराज, हा काळ तुमच्यासाठी योग्य नाही, कारण तुम्ही नेहमीच चुकीचे कृत्य केले आहे; सुरुवातीपासूनच तुम्ही पाण्डवांची फसवणूक केली आहे.
पिता श्रेष्ठः सुहृद्यश्च सम्यक्प्रणिहितात्मवान्। आस्थेयं हि हितं तेन न द्रोग्धा गुरुरुच्यते
वडील हेच खरे मित्र असतात, आणि ते मनापासून आपल्यासाठी हिताचाच विचार करतात. त्यांच्या सांगण्यावर विश्वास ठेवावा, कारण गुरु कधीच आपल्याला फसवत नाही.
इदं जितमिदं लब्धमिति श्रुत्वा पराजितान्। द्यूतकाले महाराज स्मरसे स्म कुमारवत्
राजा, जेंव्हा जुगारात 'हे जिंकलं, हे मिळवलं' असं ऐकलं आणि इतर लोक हरले, तेव्हा तू लहान मुलासारखा त्याचा आनंद घेतलास.
परुषाण्युच्यमानांश्च पुरा पार्थानुपेक्षसे। कृत्स्नं राज्यं जयन्तीति प्रपातं नानुपश्यसि
पूर्वी जेव्हा कठोर शब्द बोलले गेले, तेव्हा तू पांडवांकडे दुर्लक्ष केलंस, कारण तुला वाटलं होतं की सगळं राज्य आपल्यालाच मिळेल, पण पुढे काय होईल हे लक्षात आलं नाही.
पित्र्यं राज्यं महाराज कुरवस्ते सजाङ्गलाः। अथ वीरैर्जितामुर्वीमखिलां प्रत्यपद्यथाः
राजा, कुरूंचं वडिलोपार्जित राज्य आणि त्यासोबतची सर्व जमीन, तसेच वीरांनी जिंकलेली ही सारी पृथ्वी, तू सहज स्वीकारलीस.