गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान्विविधान्द्रुमान्। प्रभङ्क्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मम सञ्जय
गंगेच्या प्रवाहाने काठावरची झाडे आणि किनारे फोडावेत तसेच, संजय, तो युद्धात माझ्या मुलांची सेना फोडून टाकेल.
वधं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनभयार्दिताः । मम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव सञ्जय
भीमसेनाच्या भीतीने माझे पुत्र, नोकर आणि राजे, संजय, नक्कीच मृत्यूला जाऊन पोहोचतील.
येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा। वासुदेवसहायेन जरासन्धो निपातितः
ज्याने पूर्वी वासुदेवाच्या मदतीने मोठ्या सामर्थ्याच्या जरासंध राजाला त्याच्या राजवाड्यातच ठार केले,
कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासन्धेन धीमता। मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता
ही संपूर्ण पृथ्वी, ही देवी, बुद्धिमान आणि बलवान माघदराज जरासंध याने आपल्या अधीन करून त्रास दिला होता.
भीष्मप्रतापात्कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः । यन्न तस्य वशे जग्मुः केवलं दैवमेव तत्
भीष्माच्या पराक्रमाने, नीतीने आणि अंधक-वृष्णी यांच्या सहाय्यानेच ते त्याच्या अधीन गेले नाहीत; ते सगळे केवळ नशिबामुळेच झाले.
स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना। अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम्
तो पांडुपुत्र, बलवान बाहू असलेला, शस्त्र नसतानाही धाडसीपणे लढून जरासंधाला ठार मारला—याहून मोठे काय असू शकते?
दीर्घकालसमासक्तं विशमाशीविषो यथा। स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम सञ्जय
जसा दीर्घकाळ रोखलेला विषारी सर्पाचा विष, तसाच त्याचा तेज युद्धात माझ्या मुलांवर संजय, सुटेल.
महेन्द्र इव वज्रेण दानवान्देवसत्तमः । भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान्
जसा महेंद्र वज्राने दानवांचा नाश करतो, तसाच भीमसेन गदा हातात घेऊन माझ्या मुलांचा संहार करेल.
अविषह्यमनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम् । पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम्
अविरुद्ध, अडथळा न येणारा, प्रचंड वेग आणि पराक्रम असलेला, लाल डोळ्यांनी धावणारा वृकोदर मला दिसतो.
अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः । बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्
न जखमी, धनुष्य नसलेला, रथ नसलेला, कवच नसलेला आणि केवळ हातांनी लढणाऱ्या त्याच्या समोर कोण उभा राहू शकेल?
भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथा। जान्त्येते यथैवहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः
भीष्म, द्रोण आणि हा ब्राह्मण कृप, शारद्वताचा पुत्र, त्याच्या सामर्थ्याची आणि शौर्याची माहिती मला जशी आहे तशीच त्यांनाही आहे.
आर्यव्रतं तु जानन्तः सङ्गरान्तं विधित्सवः । सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः
तरीही, आर्यधर्माची जाण असलेले आणि शेवटपर्यंत लढायचे ठरवलेले माझ्या सैन्यांतील श्रेष्ठ पुरुष सैन्याच्या पुढील रांगेत उभे राहतील.
बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः। पश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत्सुतान्
नशीब सर्वांमध्ये, विशेषतः माणसाच्या बाबतीत फारच बलवान असतं. मी जरी त्यांच्या विजयाकडे पाहत असलो, तरी तुझ्या मुलांना थांबवू शकत नाही.
ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताः। त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान्रक्षन्तः पार्थिवं यशः
हे जुने, सामर्थ्यशाली धनुर्धारी इंद्राच्या मार्गावर चाललेले आहेत. राजाची कीर्ती राखताना, हे रणांगणात प्राण सोडतील.
यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि। पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च
जसे माझे तुझ्यांसाठी आहेत, तसेच पांडवही त्यांच्यासाठी आहेत. हे भीष्मांचे नातवंड आणि द्रोण, कृप यांचे शिष्य आहेत.
ये त्वस्मदाश्रयं किञ्चिद्दत्तमिष्टं च सञ्जय। तस्यापचितिमार्यत्वात्कर्तारः स्थविरास्त्रयः
संजया, आपण जे काही थोडं दिलं किंवा यथाशक्ती केले, ते तिघं वडील आपली शिष्टता म्हणून परत करतील.
आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः। निधनं क्षत्रियस्याजौ वरमेवाद्दुरुत्तमम्
शस्त्र उचलून क्षत्रिय धर्म पाळणाऱ्याला रणांगणात मरण येणं, ही मोठी गोष्ट आहे; नामुष्कीपेक्षा ते केव्हाही श्रेष्ठ.
स वै शोचामि सर्वान्वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवैः । विक्रुष्टं विदुरोणादौ तदेतद्भयमागतम्
पांडवांविरुद्ध जे लढतात त्यांच्यासाठी मला खूप दुःख होतं. विदुर आणि इतरांनी पूर्वीच इशारा दिला होता, आणि आता हे भय समोर आलं आहे.
न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य सञ्जय । भवत्यतिबलं ह्येतज्ज्ञानस्याप्युपघातकम्
पण संजया, मला असं वाटत नाही की केवळ ज्ञानामुळे दुःख दूर होतं. हे दुःख इतकं मोठं आहे की, ज्ञानालाही ते हरवून टाकतं.
ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसङ्ग्रहान्। सुखैर्भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः
मुक्त झालेले ऋषीही, जगाच्या बंधनांकडे पाहून, सुखात सुखी आणि दुःखात दुःखीच होतात.
किं पुनर्मोहमासक्तस्तत्र तत्र सहस्रधा। पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु
मग ज्याचं मन मोहाने बांधलेलं आहे, जो हजारो प्रकारे मुलं, राज्य, पत्नी, नातवंडं आणि नातेवाईक यांच्यात अडकलेला आहे, त्याचं काय?
संशये तु महत्यस्मिन्किं नु मे क्षममुत्तरम्। विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणामनुचिन्ततयन्
या मोठ्या संभ्रमात मी काय उत्तर द्यावं? कारण मी विचार केला की, कुरूंचा फक्त विनाशच दिसतो.
द्यूतप्रमुखमाभाति कुरूणां व्यसनं महत्। मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात्पापमिदं कृतम्
कुरूंचं हे मोठं संकट जुगारापासून सुरू झालं. एका मूर्खाने, सत्तेच्या लोभाने, हे पाप केलं.
मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः। चक्रे प्रधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम्
माझ्या मते, हा काळाचा नेहमीचा नियम आहे. काळ इतका प्रबळ आहे की, चाक चिखलात अडकावं तसं, यातून सुटका नाही.
किं नु कुर्यां कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि सञ्जय । एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः
मी काय करू, कसं वागू, कुठे जाऊ, संजया? हे मूर्ख कुरू काळाच्या तावडीत सापडून नष्ट होत आहेत.
अवशोऽहं तदा तात पुत्राणां निहते शते। श्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत्
माझे शंभर मुलं मारले गेल्यावर, मी असहाय्य होऊन, स्त्रियांचा आक्रोश ऐकेन. तेव्हा मृत्यू मला कसा टाळेल?
यथा निदाघे ज्वलनः समद्धो दहेत्कक्षं वायुना चोद्यमानः । गदाहस्तः पाण्डवो वै तथैव हन्ता मदीयान्सहितोऽर्जुनेन
जसा उन्हाळ्यात वारा लागल्यावर आग सुकलेल्या गवताला जाळते, तसाच गदाधारी पांडव अर्जुनासोबत माझ्या लोकांना ठार मारेल.
यस्य वै नानृता वाचः कदाचिदनुशुश्रुम । त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनञ्जयः
ज्याची वाणी कधीच खोटी नसते, असं आम्ही ऐकलं आहे. ज्याचा योद्धा धनंजय आहे, त्याला तर तिन्ही लोकं मिळू शकतील.
तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः। अनिशं चिन्तयानोऽपि यः प्रतीयाद्रथेन तम्
गांडीवधारी अर्जुनाला युद्धात कोणही थांबवू शकतो असं मला दिसत नाही, कितीही विचार केला तरी त्याच्यासमोर उभं राहणारा कोणी नाही.
अस्यतः कर्णिनालीकान्मार्गणान्हृदयच्छिदः। प्रत्येता न समः कश्चिद्युधि गाण्डीवधन्वनः
गांडीवधारी अर्जुनाच्या तीक्ष्ण बाणांनी हृदय भेदलं जातं, अशा युद्धात त्याच्या तोडीचा कोणीच नाही.