अपारमप्लवागाधं समुद्रं शरवेधनम् । भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः
भीमसेनाने उभारलेलं ते दुर्ग म्हणजे बाणांनी भरलेलं, अथांग, खोल समुद्रासारखं आहे, ज्याला मूर्ख लोक पार करायचं स्वप्न पाहतात.
क्रोशतो मे न श्रृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः । विषमं न हि मन्यन्ते प्रापतं मधुदर्शिनः
मी कितीही ओरडलो तरी माझे मुले, स्वतःला शहाणे समजून, ऐकत नाहीत; मधुर स्वप्नांनी अंध झालेले, त्यांना संकट दिसतच नाही.
संयुगे ये गमिष्यन्ति नररूपेण मृत्युना। नियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः
जे युद्धात जाणार आहेत, ते जणू माणसाच्या रूपातील मृत्यूला भेटणार आहेत; नियतीने प्रवृत्त झालेले, सिंहाने हाकलेल्या मोठ्या जनावरांसारखे आहेत.
शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडश्रिममितौजसम्। प्रहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः
शिखंडीच्या चार पात्यांच्या, सहा धारांच्या, प्रचंड, वेदना देणाऱ्या भाल्याला माझी मुले कशी तोंड देतील, बाबा?
गदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान्। सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पमुत्सृजतो मुहुः
तो गदा फिरवत होता, हत्तींच्या डोक्यांवर प्रहार करत होता, ओठ चाटत होता आणि वारंवार डोळ्यातून पाणी सोडत होता.
उद्दिश्य नागान्पततः कुर्वतो भैरवान्रवान्। प्रतीपं पततो मत्तान्कुञ्जरान्प्रति गर्जतः
तो हत्तींकडे धावत होता, भीषण गर्जना करत होता, उन्मत्त हत्तींच्या विरोधात तडाखा देत होता आणि उत्तर देत मोठ्याने गर्जत होता.
विगाह्य रथमार्गेषु वरानुद्दिश्य निघ्नतः । अग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा
तो रथांच्या वाटांमध्ये शिरून, श्रेष्ठ वीरांना लक्ष्य करून त्यांना पडवत होता; जणू काही माझ्या लोकांना धगधगत्या आगीतून सुटका मिळणारच नाही.
वीथीं कुर्वन्महाबाहुर्द्रावयन्मम वाहिनीम् । नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति
तो बलवान बाहूंनी वाट काढेल, माझी सेना पांगवेल आणि गदा हातात घेऊन जणू युगाचा अंत दाखवावा तसे नाचेल.
प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन्पुष्पितान्द्रुमान्। प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः
फुललेल्या झाडांना फोडणाऱ्या उन्मत्त हत्तीप्रमाणे, वृकोदर माझ्या मुलांच्या सैन्यात युद्धात घुसून सर्व काही फोडून टाकेल.
कुर्वन्रथान्विपुरुषान्विसारथिहयध्वजान् । आरुजन्पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा
तो पुरुषसिंह रथ, बलवान वीर, सारथी, घोडे आणि ध्वज फोडेल; रथी आणि अश्वारूढ यांनाही फाडून टाकेल.
गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान्विविधान्द्रुमान्। प्रभङ्क्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मम सञ्जय
गंगेच्या प्रवाहाने काठावरची झाडे आणि किनारे फोडावेत तसेच, संजय, तो युद्धात माझ्या मुलांची सेना फोडून टाकेल.
वधं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनभयार्दिताः । मम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव सञ्जय
भीमसेनाच्या भीतीने माझे पुत्र, नोकर आणि राजे, संजय, नक्कीच मृत्यूला जाऊन पोहोचतील.
येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा। वासुदेवसहायेन जरासन्धो निपातितः
ज्याने पूर्वी वासुदेवाच्या मदतीने मोठ्या सामर्थ्याच्या जरासंध राजाला त्याच्या राजवाड्यातच ठार केले,
कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासन्धेन धीमता। मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता
ही संपूर्ण पृथ्वी, ही देवी, बुद्धिमान आणि बलवान माघदराज जरासंध याने आपल्या अधीन करून त्रास दिला होता.
भीष्मप्रतापात्कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः । यन्न तस्य वशे जग्मुः केवलं दैवमेव तत्
भीष्माच्या पराक्रमाने, नीतीने आणि अंधक-वृष्णी यांच्या सहाय्यानेच ते त्याच्या अधीन गेले नाहीत; ते सगळे केवळ नशिबामुळेच झाले.
स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना। अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम्
तो पांडुपुत्र, बलवान बाहू असलेला, शस्त्र नसतानाही धाडसीपणे लढून जरासंधाला ठार मारला—याहून मोठे काय असू शकते?
दीर्घकालसमासक्तं विशमाशीविषो यथा। स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम सञ्जय
जसा दीर्घकाळ रोखलेला विषारी सर्पाचा विष, तसाच त्याचा तेज युद्धात माझ्या मुलांवर संजय, सुटेल.
महेन्द्र इव वज्रेण दानवान्देवसत्तमः । भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान्
जसा महेंद्र वज्राने दानवांचा नाश करतो, तसाच भीमसेन गदा हातात घेऊन माझ्या मुलांचा संहार करेल.
अविषह्यमनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम् । पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम्
अविरुद्ध, अडथळा न येणारा, प्रचंड वेग आणि पराक्रम असलेला, लाल डोळ्यांनी धावणारा वृकोदर मला दिसतो.
अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः । बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्
न जखमी, धनुष्य नसलेला, रथ नसलेला, कवच नसलेला आणि केवळ हातांनी लढणाऱ्या त्याच्या समोर कोण उभा राहू शकेल?
भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथा। जान्त्येते यथैवहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः
भीष्म, द्रोण आणि हा ब्राह्मण कृप, शारद्वताचा पुत्र, त्याच्या सामर्थ्याची आणि शौर्याची माहिती मला जशी आहे तशीच त्यांनाही आहे.
आर्यव्रतं तु जानन्तः सङ्गरान्तं विधित्सवः । सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः
तरीही, आर्यधर्माची जाण असलेले आणि शेवटपर्यंत लढायचे ठरवलेले माझ्या सैन्यांतील श्रेष्ठ पुरुष सैन्याच्या पुढील रांगेत उभे राहतील.
बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः। पश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत्सुतान्
नशीब सर्वांमध्ये, विशेषतः माणसाच्या बाबतीत फारच बलवान असतं. मी जरी त्यांच्या विजयाकडे पाहत असलो, तरी तुझ्या मुलांना थांबवू शकत नाही.
ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताः। त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान्रक्षन्तः पार्थिवं यशः
हे जुने, सामर्थ्यशाली धनुर्धारी इंद्राच्या मार्गावर चाललेले आहेत. राजाची कीर्ती राखताना, हे रणांगणात प्राण सोडतील.
यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि। पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च
जसे माझे तुझ्यांसाठी आहेत, तसेच पांडवही त्यांच्यासाठी आहेत. हे भीष्मांचे नातवंड आणि द्रोण, कृप यांचे शिष्य आहेत.
ये त्वस्मदाश्रयं किञ्चिद्दत्तमिष्टं च सञ्जय। तस्यापचितिमार्यत्वात्कर्तारः स्थविरास्त्रयः
संजया, आपण जे काही थोडं दिलं किंवा यथाशक्ती केले, ते तिघं वडील आपली शिष्टता म्हणून परत करतील.
आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः। निधनं क्षत्रियस्याजौ वरमेवाद्दुरुत्तमम्
शस्त्र उचलून क्षत्रिय धर्म पाळणाऱ्याला रणांगणात मरण येणं, ही मोठी गोष्ट आहे; नामुष्कीपेक्षा ते केव्हाही श्रेष्ठ.
स वै शोचामि सर्वान्वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवैः । विक्रुष्टं विदुरोणादौ तदेतद्भयमागतम्
पांडवांविरुद्ध जे लढतात त्यांच्यासाठी मला खूप दुःख होतं. विदुर आणि इतरांनी पूर्वीच इशारा दिला होता, आणि आता हे भय समोर आलं आहे.
न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य सञ्जय । भवत्यतिबलं ह्येतज्ज्ञानस्याप्युपघातकम्
पण संजया, मला असं वाटत नाही की केवळ ज्ञानामुळे दुःख दूर होतं. हे दुःख इतकं मोठं आहे की, ज्ञानालाही ते हरवून टाकतं.
ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसङ्ग्रहान्। सुखैर्भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः
मुक्त झालेले ऋषीही, जगाच्या बंधनांकडे पाहून, सुखात सुखी आणि दुःखात दुःखीच होतात.